Tagarchief: reformatie

Luthers inktpot

Op het kasteel de Wartburg waar Luther een aantal maanden gezeten heeft nadat hij vogelvrij is verklaard door de Duitse keizer, is een inktvlek op de muur van de kamer waarin Luther verbleef. Het is een beroemd verhaal over de hervormer waarin hij regelmatig bezoek kreeg van de duivel.

De duivel probeerde hem te verzoeken en in een nacht de inktpot en greep naar de schim die hem dwarszat. Op die plek zit nog altijd een donkere inktvlek tegen de muur.

Ik heb als kind vroeger nachtmerries gehad van die inktpot van Luther. Ik was doodsbenauwd dat ik de duivel mij ook ‘s nachts zou opzoeken. Een klasgenootje van mij vertelde eens dat hij regelmatig de duivel op bezoek had. Ik vreesde het ergste.

Dat Luther elke nacht gepijnigd werd door de duivel en net zulke verleidingen kreeg als Jezus destijds in de woestijn kreeg. Dat zou mij toch niet mogen gebeuren. Hoe zou je je kunnen wapenen tegen een bezoek van de duivel? Ik wist het niet. Zou je een psalm moeten zingen?

Ik tuurde langs de gordijnen, durfde mijn bed niet uit, maar kreeg nooit bezoek van de duivel. Voor mij was de inktpot niet nodig. Al vrees ik soms nog oprecht de demonen die je aardig kunnen dwarszitten. Het beste is om ze te omarmen en binnen te laten alsof het je vrienden zijn. Een inktpot tegen de muur gooien is alleen maar plezier voor hen.

Daarom kan het natuurlijk ook niet waar zijn. Luther zou nooit zo’n kluns zijn om de duivel op deze manier in de kaart te spelen.

Volker Leppin: Maarten Luther, Biografie van een hervormer: denker, monnik, rebel. Originele titel: Martin Luther, Vom Mönch zum Feind des Papstes. Uit het Duits vertaald door Huub Stegeman. Amsterdam: Meulenhoff, 2017. ISBN: 978 90 290 9190 9. 192 pagina’s. Prijs: € 17,99. Bestel

Luthers 95 stellingen

Heeft Luther wel 95 stellingen op de deur van de Wittenbergse Slotkerk hebben gespijkerd? Het is enige tijd discussie geweest of deze daad van Luther wel historisch gebeurd is.

Ik heb er nooit aan getwijfeld. Waarom niet? De Slotkerk was de thuisbasis van de Wittenbergse universiteit. Aan deze universiteit gaf de jonge Maarten Luther les.

Het was in die tijd heel normaal als een wetenschapper stellingen publiceerde en openbaar maakte op de deur van het universiteitsgebouw. De deur als mededelingenbord. Nog altijd verspreiden wetenschappers belangrijke informatie op dit soort borden. Vaak in de buurt van een deur of een gang.

Er ontbreekt duidelijk bewijs. Het document dat Maarten Luther aan de deur spijkerde, is er niet meer. Zelfs de eerste druk die vergezeld ging met deze actie is verdwenen. Tot een aantal jaar geleden in een boekband andere stellingen teruggevonden uit de tijd van de 95 stellingen.

De vondst vormt het overtuigende bewijs van een traditie waaraan niet getwijfeld hoeft te worden. Dat er geen ooggetuigenverslagen zijn, heeft mogelijk andere oorzaken. Maarten Luther heeft er nooit een theater van gemaakt. Iets wat hij later wel beter kon. Daarnaast is het niet spannend om deze daad te zien als je de inhoud niet weet. Niet zo verwonderlijk dat niemand erover geschreven heeft.

Zoals vaker met dit soort documenten gebeurde, zal het zijn overwoekerd door andere stellingen en mededelingen. Daar zal een medewerker of iemand die iets anders wilde ophangen, het document hebben verwijderd. Zo wiste deze persoon onbedoeld een belangrijk bewijs van de geschiedenis.

Veel bewaard gebleven van Luther

Uit het onderzoek van biograaf Volker Leppin blijkt dat er heel veel bewaard is gebleven van Luther. Naast de boeken zelf zijn er bijvoorbeeld ook veel college-aantekeningen van Luthers studenten te vinden. Ze geven een natuurgetrouwer beeld dan de gemythologiseerde Luther die later naar voren komt.

Wat in Leppins biografie vooral opvalt, is dat hij het boek heeft opgebouwd in een vorm waarbij hij de opkomst, het hoogtepunt en uiteindelijk ook de neergang van Luther beschrijft. Luther heeft aan het eind van zijn leven ook een aantal beslissingen genomen die niet altijd voordelig waren.

Daarmee benadrukt Volker Leppin ook dat Luther gewoon een mens van vlees en bloed is geweest. Aan een aantal dingen hield hij halsstarrig vast en dat stond een goede samenwerking met andere hervormers in de weg. Best jammer, ook omdat dit een samenwerking met mensen als Zwingli in de weg stond. Daarmee is het verhaal van Luther niet alleen een verhaal van lof, maar ook een waarin de mindere kanten van deze beroemde reformator aan bod komen.

De gemythologiseerde Luther laat bijna een goddelijk persoon zien. Hij stond ook midden in de wereld en zijn onbuigzame karakter heeft ook in de weg gestaan. Het laat zien dat alles mooie en minder mooie kanten heeft. Daarmee is de biografie van Volker Leppin mooi om te lezen. Al moet je wel door de saaie gedeeltes heen worstelen waarin de theologische verhandelingen belangrijker zijn dan de verhalen.

Volker Leppin: Maarten Luther, Biografie van een hervormer: denker, monnik, rebel. Originele titel: Martin Luther, Vom Mönch zum Feind des Papstes. Uit het Duits vertaald door Huub Stegeman. Amsterdam: Meulenhoff, 2017. ISBN: 978 90 290 9190 9. 192 pagina’s. Prijs: € 17,99. Bestel

Het spoor van Luther

Het spoor van Maarten Luther zoek ik verder in de biografie van Volker Leppin. Het is een samenvatting van een groter werk dat de Duitse kerkhistoricus en theoloog in 2006 schreef.

In zijn boek betrekt Leppin niet alleen de vele verhalen die over de reformator bekend zijn. Hij ontkracht ook een aantal mythen die rond de figuur van de Duitse kerkhervormer zijn ontstaan. Zoals het verhaal van de appelboom die Luther vandaag zou planten als hij wist dat morgen de wereld zou vergaan. Deze uitspraak is pas na de Tweede Wereldoorlog de wereld in geholpen, maar komt op 1 of andere manier bijzonder authentiek over.

Er zou een heel boek te schrijven zijn over alle verhalen van Luther die niet waar zijn. Denk aan de inktpot die hij op de Wartburg tegen de muur zou hebben gesmeten omdat de duivel hem verzocht. Aan dit verhaal wordt oprecht getwijfeld, net als de opmerking ‘Hier sta ik, ik kan niet anders’. Luther heeft dit nooit uitgesproken voor de Rijksdag in Worms. Na afloop zou hij ook gezegd hebben: ‘En nu een pot bier’. Die opmerking is niet geboekstaafd, maar bevat mogelijk meer waarheid.

Overigens zijn het niet alleen de mythes die na Luthers dood zijn ontstaan, maar ook de duiding die de latere Luther geeft aan zijn eerdere leven. Hij weet de afloop dan en heeft eigenlijk zijn jonge jaren herschreven. Voor Volker Leppin is het reden om juist te onderzoeken hoe het echt gegaan is.

Volker Leppin: Maarten Luther, Biografie van een hervormer: denker, monnik, rebel. Originele titel: Martin Luther, Vom Mönch zum Feind des Papstes. Uit het Duits vertaald door Huub Stegeman. Amsterdam: Meulenhoff, 2017. ISBN: 978 90 290 9190 9. 192 pagina’s. Prijs: € 17,99. Bestel

Koraalfantasie op het Lutherlied

Het absolute hoogtepunt van de dubbelcd ligt bij de titelsong, de koraalfantasie op het Lutherlied ‘Ein feste Burg ist unser Gott’ van Michael Praetorius. Het strijdlied van de Reformatie, steevast gezongen op Hervormingsdag. De muziektheoreticus Praetorius is vooral bekend van zijn koorwerken, maar Bart Jacobs laat hier een koraalfantasie horen dat zijn weerga niet kent. Wat een prachtig werk. Het staat daarmee onbetwist aan het begin van de rijke traditie van Noord-Duitse koraalfantasieën als van Scheidemann, Scheidt en niet te vergeten Matthias Weckmann.

Namen om wie je niet heen komt, die allemaal terecht zijn opgenomen op de dubbelcd: Samuel Scheidt (1587 – 1654) en Heinrich Schütz (1585 – 1672). De 2e cd is samengesteld rond de Lutherse mis. Het bevat alle elementen waaruit in de Lutherse traditie de liturgie is samengesteld. Het opent met het Deutsches Magnificat van Heinrich Schütz, gevolgd door de Deutsche Messe van Christoph Bernard (1628 – 1692).

Deutsche Passion

Verrassend element is de Deutsche Passion van Joachim Burck (1546 – 1610) waarin duidelijk de kerkmuzikale praktijk van de gezongen passie tot uiting komt. Het legt een mooie link naar de latere passies zoals Bach deze componeerde. Hier bevat het alleen nog de tekst uit het evangelie gezongen, zonder koralen en aria’s.

Ook op de 2e cd pronkt een koraalfantasie. Dit keer van een andere Praetorius, Hieronymus. Geen familie overigens van die andere, Michael. De koraalfantasie over Christ unser Herr zum Jordan kam. Evenaart niet helemaal de koraalfantasie van de 1e cd, maar komt wel akelig dichtbij. Heerlijk om naar te luisteren.

Schütz

Wat samensteller en artistieke leider Jérôme Lejeune vooral demonstreert met deze cd’s is dat de vocale muziek heel mooi klinkt samen met het orgel. De muziek van Schütz wordt vaak met ensembles gespeeld, wat in de kerkmuzikale praktijk heel vaak zo gedaan werd. Alleen zou het goed kunnen in de wat minder toebedeelde plaatsen vaak alleen met orgel gespeeld werd.

Bart Jacobs speelt de solowerken en begeleidt soms bij de vocale werken. Het deel van de grote koorwerken wordt begeleid door Haru Kitamika op een orgelpositief. De begeleiding van de koorwerken doet Bart Jacobs op het Thomas-orgel in Gedinne (Ardennen, tegen Franse grens). Dit instrument is geïnspireerd op kleinere orgels van dé Duitse orgelbouwer uit de barok Silbermann.

Op het grotere Thomas-orgel in het Franse Ciboure speelt Jacobs de solowerken. Een imposant instrument dat meer op de Nederlandse traditie is geënt. Verraden de registerbenamingen en de klank. Alleen misschien is het pedaal wat meer Duits georiënteerd. Het 5 jaar oude instrument klinkt vooral door de oude stemming innemend. Al

Achtergrondinformatie

Overigens mis ik dat wel in het zeer uitgebreide boekje waarin de cd’s zitten, de achtergrondinformatie bij de orgels en de keuze van deze instrumenten. Er had natuurlijk ook op historische Duitse orgels gespeeld kunnen worden zoals in Tangermünde of Katharinenkirche te Hamburg. Of minder vanzelfsprekende veel kleinere instrumenten.

Neemt niet weg dat met name het instrument in Ciboure, in de Franse Pyreneën, erg overtuigend klinkt. Al is de ruimte waarin het instrument staat tamelijk droog. Het is fraai geïntoneerd, meer Noord-Duits dan Nederlands vind ik, en ook met rijke afwisseling in registraties geeft Bart Jacobs een mooi beeld van dit orgel.

Soli Deo Gloria

Soli Deo Gloria, Alleen God de eer, is wel de lijfspreuk van Maarten Luther, maar in onze tijd draait het toch ook om de personen. Wat meer informatie over de uitvoerders van deze cd, zou wel een rijkdom geweest zijn. Dat geldt niet alleen voor Bart Jacobs en Lionel Meunier, maar ook voor de zangers van Vox Luminis. Een koor van wereldformaat.

Ein feste Burg ist unser Gott, Luther and the Music of the Reformation. Vox Luminis, o.l.v. Lionel Meunier. Bart Jacobs, Thomas-orgel in Ciboure. Label: Ricercar, RIC 376 (2cd). Speelduur: 2:35:00. Met boek 104 pagina’s. Prijs: € 33,00. Bestellen

Aflaten

De 95 stellingen die Luther op 31 oktober 1517 op de deur van de Slotkerk in Wittenberg spijkert, zijn vooral een aanklacht tegen de aflatenhandel van de Rooms Katholieke kerk. In zijn stellingen verwijst Luther naar de verrijking van de kerk door in te spelen op het zielenheil van haar volgelingen.

In zijn boek Het merk Luther beschrijft de Schotse hoogleraar Andrew Pettegree de geschiedenis van de aflatenhandel. De aflatenhandel speelt al langere tijd een rol in de katholieke kerk. Juist de Franciscanen spelen een belangrijke rol als aflaatpredikers, schrijft Pettegree.

Een klein jaar geleden ging de protestantse Andries Knevel op zoek naar de wortels van de paus. De huidige paus is Fransiscaan. Hij streeft niet alleen een sobere levensstijl. Hij staat ook aan de basis van een grote ‘dwaling’ van de katholieke kerk. De aflaten en de bijbehorende aflatenhandel is volgens Luther een grote misser.

De sobere levensstijl en een dwaling waar gigantische geldbedragen in omgaan, dat zijn 2 dingen die niet met elkaar te verenigen zijn. Ik heb mij erover verwonderd waarom Andries Knevel hier niet op in ging. Als protestant moet dat je kritiek zijn op de leer van Franciscus. Geen woord, alleen maar oog voor de sobere levensstijl.

De Franciscanen zien het zelf ook wel als een dubbele rol. Ze pleiten nog altijd voor de aflaten, al veroordelen ze de houding waarmee in de Middeleeuwen hiermee is omgegaan. Het inzetten van aflaten om er financieel beter van te worden veroordelen ze.

De aflaat ‘an sich’ zien zij als uitdrukking voor de barmhartigheid van God en de last van de zonde die gedeeld wordt gedragen. Dat dit tot zo’n grote dwaling in de kerk heeft geleid, poetsen ze wel erg snel weg. Een rol die elke journalist en zeker een protestantse documentairemaker als Andries Knevel zou moeten benoemen.

Andrew Pettegree: Het merk Luther. Hoe een monnik vanuit het niets zijn stadje tot het centrum van de boekdrukkunst maakte en zichzelf tot de beroemdste man van Europa – en de Reformatie aanzwengelde. Oorspronkelijke titel: Brand Luther. Nederlandse vertaling Frits van der Waa. Amsterdam/Antwerpen: uitgeverij Atlas Contact, 2016. ISBN: 978 90 450 31644. 432 pagina’s. Prijs: € 29,99. Bestel