Tagarchief: paul theroux

Boswell

titelpagina boswell's life of johsonIn de Colombiaanse stad Barranquilla slaat Paul Theroux Boswells Life of Johnson open. Hij begint het boek te lezen onder een palm in de tuin van het hotel. Naast Edgar Allan Poe’s The narrative of Arthur Gordon Pym is Boswells biografie van de lexicograaf doctor Samuel Johnson het andere boek dat Paul Theroux op zijn reis leest.

Boswell schrijft in zijn Life of Johnson over de eigenaardige geleerde Samuel Johnson. De lexicograaf is de grondlegger van A Dictionary of the English Language dat in 1755 uitkwam. De man had veel eigenaardigheden en vooral ook bijzonder eigenaardige opvattingen. De jongere James Boswell werd een huisvriend en tekende al de gesprekken met de geleerde op.

Hiermee ontwikkelde hij zich tot de ‘Engelse Eckermann’. Al is Boswell eerder dan de Duitse aanbidder van Goethe. Volgens sommige mensen is Boswell de vader van de moderne biografie. Een exentrieke persoonlijkheid als Samuel Johnson is zeker de moeite van het opschrijven waard. Zeker als iemand als Boswell dat doet.

Na het lezen De oude Patagonië-Expres vorig jaar ging ik op zoek naar Boswells boek in Nederlandse vertaling. Tot mijn verbazing ontdekte ik dat het boek niet is uitgegeven in het Nederlands, terwijl de fijnzinnige opmerkingen van Samuel Johnson vragen om een vertaling. Er ligt een grote uitdaging voor een vertaler om dit boek uit 1791 goed te vertalen.

Dat terwijl Boswell een duidelijke connectie heeft met Nederland. Hij studeerde Rechten in Utrecht en had veel contact met Belle van Zuylen. De briefwisseling van de twee is wel in het Nederlands uitgegeven. De beroemde biografie over Johnson is niet in vertaling uitgegeven,

Ik speurde op internet verder en zag dat er een uitgeverij van plan was dit boek uit te geven in het Nederlands. Het was een kleine uitgeverij waarbij het twijfelachtig was of het boek zou uitkomen. Tot nog toe is het boek nog niet op de markt. Jammer, want een dergelijke klassieker zou al jaren beschikbaar moeten zijn in het Nederlands.

Daarom blijft het enthousiasme over het boek vooral beperkt tot Paul Theroux die het boek uitvoerig citeert als hij op doorreis is door Columbia. Uiteraard weet hij de treffende passages ook bij Boswell te vinden. De leeservaring versterkt de ervaringen die hij opdoet onderweg. Zoals wanneer hij op een grauwe middag in Bogotá, somber geworden van de bedelaars, Boswell opzoekt om hem op te vrolijken. Hij leest de volgende passage:

‘Waar men een groot deel van de bevolking in hulpeloze ellende laat leven, zo’n land moet een slechte positie en een kwalijke regering hebben: behoorlijke voorzieningen voor de armen zijn de ware toets voor beschaving.’ (265)

Een betere plek om Boswell te lezen, is er niet. Zeker ook als Paul Theroux beseft dat Doctor Johnson niet geen week van zijn leven zou willen herhalen. ‘En ik dacht: een week geleden zat ik in Barranquilla.’ (267)

Zo laat Paul Theroux zien dat lezen en reizen met elkaar opgaan. Zelfs al komt het boek uit een heel andere tijd en speelt in een heel andere omgeving. De reis speelt ook bij het lezen van Boswell een rol. Zo schrijft Johnson in het voorwoord bij zijn vertaling van het reisverhaal van een Portugees die door Albanië was gereisd het volgende:

‘Hij heeft zijn lezers niet geamuseerd met romantische absurditeiten of ongelooflijke bedenksels; alles wat hij vertelt, of het waar is of niet, is in elk geval waarschijnlijk, en wie niets vertelt dat de grenzen van het geloofwaardige te buiten gaat, heeft er recht op dat de mensen die hem niet kunnen tegenspreken, hem geloven.’

Paul Theroux zegt Johnsons advies op te volgen. De oude Patagonië-expres is daar het overduidelijke bewijs van. Het reisverhaal is een aaneenschakeling van absurditeiten en eigenaardigheden. Gevoed door de verhalen die Paul Theroux onderweg opdoet. Niet in de laatste plaats de verhalen uit de boeken die hij leest, van Boswell en Poe.

Meer lezen

Lees mijn andere blogs over De Oude Patagonië-expres van Paul Theroux:

Onderweg lezen

image

Naast de verhalen van de vele mensen die hij onderweg ontmoet, schrijft Paul Theroux in De oude Patagonië-expres ook vaak over de boeken die hij onderweg leest. In de trein kun je heerlijk een boek lezen. Je droomt dan lekker weg in een andere wereld. Af en toe kijk je dan uit het raampje om te zien waar je bent. Niet voor niks, heeft NS zich een aantal jaren geleden opgeworpen als promotor van het lezen. Niets is lekkerder dan het lezen van een goed boek in de trein.

Paul Theroux verwerkt een flinke stapel boeken onderweg van Boston naar Esquel. De boeken vergezellen hem net zo goed als de mensen die hij onderweg tegenkomt. Zo verwerkt hij op een indrukwekkende manier The narrative of Arthur Gordon Pym van Edgar Allan Poe in zijn verhaal. Hij is onderweg in Costa Rica van San José naar Puntarenas. Niet omdat het zo’n spectaculaire reis is, maar om het boek te gaan lezen:

Het deed er niet toe waar die trein heen reed; wat er voor mij toe deed was dat ik het boek zou lezen onder ideale omstandigheden, in een trein, met mijn voeten op de bank, en met een pijp die lekker trok. (206)

In het hoofdstuk waarin Paul Theroux van San José naar Puntarenas reist, hoofdstuk 11, heeft hij het enge verhaal van Poe prachtig in de reis verweven. De scenes uit Poe’s reisverhaal zijn cursief weergegeven en sluiten soms naadloos aan op de beleving in de trein.

Af en toe vraagt iemand wat hij leest, knijpt een vrouw met twee gouden tanden in zijn knieën en zit een Costaricaans gezin rond zijn zitplaats.

De trein nadert de Stille Oceaan, over een smal schiereiland rijdt de trein naar Punterenas:

‘  Om onduidelijke redenen stopte de trein halverwege het schiereiland, en daar bleven we wel twintig minuten staan. Een warme, stevige bries woei door de open ramen en rammelde aan de rolgordijnen; trage bruine golven duwden tegen de rotsige pieren beneden de trein. De zon stond laag: hij scheen de wagon in en het werd warm. De passagiers waren moe en heel stil. De enige geluiden kwamen van de wind en de zee. Links van de trein was geen land, maar alleen de eindeloze oceaan. De trein had niet stiller, niet lichter kunnen zijn.
  …wij dreven naar de omhelzing van de stroomversnelling, waar een afgrond zich opende om ons te ontvangen. Maar daar verscheen op onze weg een verhulde menselijke gedaante, veel groter van proporties dan enig aardbewoner. En de huidskleur van de gedaante was de volmaakte witheid van sneeuw.
Ik deed mijn boek dicht. Eindelijk reed de trein verderm voor de laatste halve kilometer naar Punterenas. Punterenas was heel warm, en zelfs in de bries van zee vochtig en benauwd.’ (213-4)

Paul Theroux verwerkt het boek van Edgar Allan Poe heel treffend in zijn reisverslag. Het lijkt of je zelf in die trein zit en dat boek leest. Dezelfde dromerigheid van er wel zijn, maar in gedachten heel ergens anders zijn. De ultieme vorm van reizen én lezen.

Meer lezen

Lees mijn andere blogs over De Oude Patagonië-expres van Paul Theroux:

Meneer Thornberry

image

De oude Patagonië-Expres zit boordevol met verhalen die Paul Theroux onderweg opdoet. Het is daarmee een veel evenwichtiger boek dan bijvoorbeeld De grote spoorwegcarrousel. Ik vind het verhaal onderweg met ene meneer Thornberry werkelijk geweldig. Het overkomt hem in Costa Rica.

Paul Theroux zit in de trein van San José naar Limón naast Luis Alvarado. De Costaricaan vraagt hem waarom hij niet met de andere Amerikaan in de wagon praat. Daar heeft Paul niet zo’n behoefte aan. Hij geniet liever van de treinreis dan in gesprek te zijn met een landgenoot. Hij is juist San José ontvlucht vanwege de vele Amerikanen die hij daar tegen het lijf liep.

Paul Theroux wil alleen reizen. Hij wil de dingen niet zien met andermans ogen:

‘Als ze je iets aanwijzen dat je al hebt gezien, besef je dat je eigen waarnemingen nogal voor de hand liggen; als ze iets aanwijzen dat je niet had gezien, voel je je belazerd, en je belazert de boel nog meer wanneer je later als een eigen observatie opneemt. In beide gevallen is gezelschap ergerlijk. O kijk eens, het regent is even erg als De Corsicanen hebben een eigen lengte-eenheid – de vara. (187)

Ga jij maar met hem praten, zegt Paul tegen Luis. Misschien leert hij je wel Engels. Luis heeft een andere mening. Hij gaat naar de Amerikaan en attendeert hem op zijn landgenoot Paul. De oude man gaat op de plaats van Luis zitten en zegt: ‘Tjonge wat ben ik even blij u te ontmoeten!’

Daar zit Paul Theroux de rest van de nog zes uur durende reis naar Limón met meneer Thornberry opgescheept. Meneer Thornberry is zijn reisgezelschap kwijtgeraakt en ziet Paul Theroux als een aangenaam alternatief. Zijn landgenoot is schilder en reist van een flinke erfenis de hele wereld over.

Stream of consciousness

Alles wat de heer Thornberry ziet, noemt hij op. Zoals de pijpleiding die regelmatig opduikt en waar hij Paul Theroux steeds op wijst zodra deze verschijnt.

‘Het was de ‘stream of consciousness’ als bij James Joyce. Meneer Thornberry was een minder dubbelzinnige Leopold Bloom, ik een weerstrevende Stephan Dedalus. Meneer Thornberry was eenenzeventig. Hij woonde alleen, zei hij; hij kookte voor zichzelf. Hij schilderde. Misschien was dat de verklaring. Dat eenzame bestaan had hem geleerd in zichzelf te praten: hij dacht hardop. En hij was jaren alleen.’ (193)

Na de vraag – ter afleiding – of hij dan nooit hertrouwt is na zijn eerste vrouw, krijgt Paul Theroux het verhaal te horen van de verpleegster die met hem wilde trouwen. Meneer Thornberry was heel ziek geweest en werd verpleegd. Hij trouwde met haar omdat hij met haar naar bed wilde. Maar dat mocht na het huwelijk nog steeds niet. Bij terugkeer van de niet geconsumeerde huwelijksreis, wilde ze van hem scheiden en een flinke alimentatie ontvangen. Ze had gehoord dat hij een flinke erfenis had gehad. Met haar vriend wilde ze daar wel even van profiteren. Daarna deed hij haar een proces aan, wegens bedrog. Hij wint het.

Maar de treinreis gaat verder na dit verhaal:

‘Bijna zonder onderbreking zei hij: ‘Palmen,’ toen ‘Varken,’ ‘Hek,’ ‘Hout,’ ‘Nog meer van die winde – op Capri zie je die ook veel,’ ‘Zwart als schoppenaas’, ‘Amerikaanse auto.’
De uren verstreken; meneer Thornberry praatte zonder ophouden. ‘Biljarttafel,’ ‘Zeker bijstandstrekker,’ ‘Fiets,’ ‘Knap meisje,’ ‘Lantaarns.” (194)

Paul Theroux wil hem wel uit de trein gooien, maar zijn medelijden voor meneer Thornberry weerhoudt hem hiervan. Eindelijk verschijnt daar Limón. Paul Theroux gaat maar eens op zoek naar een hotel. Het aanbod om met meneer Thornberry mee te gaan naar zijn hotel slaat hij af. Hij gaat zelf op zoek en zwerft door het ‘afschuwelijke oord’. Tevergeefs. Hij kan geen hotel vinden. Al zou hij er ook niet graag blijven vanwege al het ongedierte en viezigheid die hij daar aantreft. Hij zwerft door de stad tot hij in hij buurt van het marktplein Thornberry tegen het lijf loopt. ‘Ik heb overal naar u lopen zoeken.’

Logeren

Wat is Paul Theroux blij met zijn gezelschap. Hij mag bij hem op de hotelkamer logeren. Er staan toch drie bedden in de hotelkamer. Om negen uur gaan ze slapen, omdat meneer Thornberry altijd op die tijd naar bed gaat en er is maar één sleutel.

We waren net een ouder echtpaar, we liepen zwijgend heen en weer, trokken zedig onze pyjama’s aan. Meneer Thornberry trok de dekens over zich heen en zuchtte. Ik las een tijdje, toen deed ik het licht uit. Het was nog vroeg, buiten was het nog lawaaiig. Meneer Thornberry zei: ‘Motorfiets.’ ‘Muziek.’ ‘Moet je ze horen kwekken.’ ‘Auto.’ ‘Treinfluit.’ ‘Dat zijn zeker golven.’ ‘Toen viel hij in slaap.’ (199)

Uiteraard gaat het verhaal nog verder. De volgende dag gaat Paul Theroux nog met meneer Thornberry op excursie naar de lagune, op zoek naar papagaaien en apen. Net zo hilarisch. Daar ligt ook de kracht van dit boek. Paul Theroux observeert zijn medereizigers en vooral mede-Amerikanen in prachtige en treffende bewoordingen. Zo ontstaat een reisverhaal zoals een reisverhaal hoort te zijn: de reis is het leidmotief.

Candans

Als de cadans van een trein helpt de treinreis het verhaal vooruit. Onderweg doet Paul Theroux al deze verhalen op die hij integreert in zijn reisverslag. Daarmee beschrijft hij niet alleen wat hij ziet, maar vooral wat hij meemaakt en alle verhalen die hij hoort.

Ook aan het verblijf in Limón komt een eind. Als hij op een ochtend ‘een enorme zwarte man’ op hem afkomt en zegt dat hij de zoon van God is, vindt Paul Theroux het genoeg. Hij wil terug naar San José. Meneer Thornberry wil ook graag weg, maar het vliegtuig zit vol, de bus gaat pas ‘s avonds en de trein is al vertrokken. Dan nemen we toch een taxi? Stelt Paul Theroux voor. Daar had meneer Thornberry nog niet aan gedacht. En zo reizen ze terug naar San José.

[Meneer Thornberry] keek uit het raampje en kneep zijn ogen dicht. ‘Hut,’ zei hij. ‘Varken.’ ‘Koe.’ ‘Bananen.’ In de buurt van San José werd hij opgewonden. ‘Kijk,’ zei hij, ‘daar heb je onze pijpleiding.’ (203)

Meer lezen

Lees mijn andere blogs over De Oude Patagonië-expres van Paul Theroux:

Reizen door de tijd

image
Vliegen is voor Paul Theroux reizen door de tijd

Paul Theroux ziet vliegen niet als de ultieme vorm van reizen. Ik ben het van harte met hem eens. Ik heb tot nog toe één keer gevlogen in mijn leven. Dat was op mijn huwelijksreis naar Barcelona. We vertrokken ‘s morgens vroeg om op tijd op Schiphol te zijn. We moesten uren wachten op het vliegveld en kwamen iets na het middaguur in Barcelona aan. Ineens ben je daar. De temperatuur, de atmosfeer. Alles is anders dan toen je vertrok.

Het was maar een klein stukje en viel niet eens buiten de tijdgrens, maar het verschil was groot. De reis zelf vormt een belangrijk onderdeel bij het reizen. Dat leek door het vliegen grotendeels te vervliegen. Het vliegen zelf vond ik niet zo bijzonder en alles wat erom heen speelde, zag ik als een langdradige vorm van wachten. Op stoeltjes in die grote hallen van de luchthaven.

Paul Theroux ervaart hetzelfde als hij vliegt. Aan het begin van De oude Patagonië-expres gaat hij hier op in. Het vliegen heeft de reisliteratuur ‘armetierig’ gemaakt, schrijft hij. Over de reis valt weinig meer te schrijven dan de lappendeken die de vliegende reiziger onder zich ziet voorbijtrekken. Of geweeklaag over vliegzones en een jetlag. Om over de landing maar te zwijgen:

‘Wanneer ik land in een vliegtuig, klopt mijn hart in mijn keel; ik vraag me af – en denkt iedereen dat niet? – of we zullen neerstorten. Mijn leven flitst voorbij, een kleine keuze uit povere en zielige onbenulligheden. Dan vertelt een stem mij dat ik moet blijven zitten tot het vliegtuig geheel tot stilstand is gekomen; en wanneer we geland zijn, barst uit de luidsprekers de orkestversie van Moon River. (14/15)

Over de reis zelf valt weinig te zeggen. De vliegtuigpassagier is vooral een reiziger door de tijd. ‘De tijd wordt ingetrokken of op zijn minst scheefgetrokken: hij vertrekt uit de ene tijdzone inen komt in de andere weer naar buiten.’ (15) Zijn geest is niet ingesteld op de vliegteis, maar op de bestemming. Het reizen is slechts een bijkomstigheid.

Het reizen per trein is voor Paul Theroux de ultieme reisvorm. Hij ontmoet andere mensen, het reistempo is goed te overzien. Het raampje geldt als oriëntatiepunt. Als hij in de laatste trein, vlakbij de eindbesteming Esquel zit, schrijft hij dit: ‘Een van de fijne dingen van het reizen per trein is dat je weet waar je bent door uit het raam te kijken. Er zijn geen bordjes nodig. Een heuvel, een rivier, een weiland – oriëntatiepunten vertellen waar je bent.’ (414)

Meer lezen

Lees mijn andere blogs over De Oude Patagonië-expres van Paul Theroux:

De Oude Patagonië-Expres – De routekaart

wpid-2013-06-19-07.23.08.jpg
Theroux’ tocht door Noord- en Midden-Amerika. De routekaart is uit de Engelse uitgave van De Oude Patagonië-expres.

Het grote nadeel van mijn exemplaar van De Oude Patagonië-Expres is het ontbreken van een kaartje met de route. In De Grote Spoorwegcarrousel en De Grote spoorwegcarrousel Retour zit wel een kaart waarin de reis wordt weergegeven. Een grote reis als die Paul Theroux in de Oude Patagonië-Expres maakt, vraagt om een duidelijke routekaart.

Engelse uitgave
Op internet scharrel ik de kaart uit de Engelse uitgave van dit boek op. Het verheldert een boel. Ik heb de pagina in het boek waar de plaats wordt aangedaan vermeld op de kaart. Zo zie ik duidelijker hoe het verloop van de reis is. De reis van Theroux door het Amerikaanse continent is namelijk nogal grillig. Soms onderbreekt hij de vermeende lijn omdat hij een deel per vliegtuig aflegt, meestal omdat er geen spoor ligt. Een enkele keer vanwege de politieke situatie in een land.

In de Engelse uitgave van het boek, is de routekaart opgedeeld in 3 deelkaarten. Het Amerikaanse continent is langgerekt. Zeker het deel door Zuid-Amerika, waar de afstanden nog groter lijken dan in Noord-Amerika. Al verschilt de schaal tussen de kaarten van Noord-Amerika en Zuid-Amerika, de reis is in het Zuiden beduidend ingewikkelder.

wpid-2013-06-19-07.23.20.jpg
Theroux’ tocht door Zuid-Amerika. De routekaart is uit de Engelse uitgave van De Oude Patagonië-expres.

Doorlopen
Dat komt omdat de spoorlijnen niet zo mooi doorlopen als ik het Noorden. Vanuit Boston reist Paul Theroux helemaal door tot in Equador. Vanaf daar wordt het allemaal wat lastiger en zie je dikwijls een lijn in een boog over de kaart getrokken. Daar vliegt hij. Weliswaar tegen zijn zin, maar het moet.

In Peru en Bolivia legt hij enkele delen per bus af. Ondanks die paar stukjes per vliegtuig en bus, is De Oude Patagonië-Expres een echt treinverhaal. Het merendeel van de kilometers legt hij per spoor af. Over de stukken per vliegtuig schrijft Paul Theroux niet. Gelukkig maar het zou anders een heel saai boek zijn geworden.

Noodgedwongen
De gedeeltes per bus komen er ook bekaaid vanaf. Zo zit hij in de bus naar Puno, noodgedwongen vanwege een staking van de Peruaanse spoorwegmedewerkers: ‘Per trein zou dit een eenvoudige en aangename rit zijn geweeest; per bus was het stoffig en afschuwelijk, over een weg als golfijzer. Ik kon niet lezen in de bus, en die dag heb ik geen dagboek bijgehouden.’ (334-5)

Verder gaat de tocht voornamelijk met de trein. Het zijn de passages waarin je als lezer opgelucht ademhaalt. Ook al heeft Paul Theroux last van hoogteziekte of ergeren zijn medepassagiers hem, zoals de toeristen in de trein naar Machu Picchu. De cadans van de trein, is de cadans van het verhaal. Zoals de jazzmuziek ten grondslag ligt aan de trein, zo vormt de trein de basis van het reisverhaal van Paul Theroux.

Meer lezen

Lees mijn andere blogs over De Oude Patagonië-expres van Paul Theroux:

De Oude Patagonië-Expres

image

Vorig voorjaar las ik De Oude Patagonië-Expres van Paul Theroux. Het boek bleef liggen om het nog te bespreken, zoals ik al eerder op deze blog deed met Paul Theroux’s De Grote Spoorwegcarrousel en De Grote Spoorwegcarrousel retour. De bespreking bleef jammerlijk liggen. Er waren andere prioriteiten. Misschien wilde ik het te uitvoerig doen. Ook lag er een oorzaak hoe ik het boek had gelezen.

Ik las het boek in delen met grote pauzes ertussen. Ik probeerde tussendoor de boeken te lezen die ik moest lezen. Zo ontbrak de samenhang een beetje. Het boek behoort ongetwijfeld tot een prachtig spoorwegverhaal van Paul Theroux. Misschien wel het mooiste. Het is een echt treinboek. De liefde voor het reizen per spoor wordt vol passie door de Amerikaanse schrijver verteld.

Misschien nog mooier is de combinatie tussen literatuur en het reizen met de trein. Paul Theroux leest veel onderweg door Noord- en Zuid-Amerika. De boeken voert hij ook op in zijn verhaal. Ze worden onderdeel van het verhaal, net als de gesprekken die hij met medereizigers voert onderweg. Het maakt het boek tot een genot om te lezen.

Ik ben het boek nu aan het herlezen en probeer wat driftiger aantekeningen te maken dan een jaar geleden. Ook lees ik het aandachtiger, merk ik. De lijn van het verhaal is veel nadrukkelijker aanwezig dan in boeken als De Grote spoorwegcarrousel. In dit laatste boek ontstaat het verhaal gedurende de reis. Bij De Oude Patagonië-Expres gebruikt Paul Theroux veel meer elementen van het verhaal, die hij verderop laat terugkeren.

De Oude Patagonië-Expres leest daarom als een roman. Een verhaal met een kop en een staart. Mogelijk komt het ook omdat Paul Theroux een duidelijk einddoel heeft: Patagonië. Als hij in de metro in Boston zit onderweg naar het South Station, realiseert hij zich dat hij twee kilometer dichter bij zijn einddoel is. De eerste rode lijn is uitgezet door het nemen van de metrolijn. Er volgen meer. Veel meer.

Meer lezen

Lees mijn andere blogs over De Oude Patagonië-expres van Paul Theroux: