Tagarchief: olivier messiaen

Olivier Messiaen in de Laurens

image

Het orgel van de Laurenskerk in Rotterdam kenmerkt zich natuurlijk door de veelzijdigheid. De uitvoering van Olivier Messiaens orgelcyclus La Nativité du Seigneur past perfect bij het veelzijdige karakter van dit Marcussen-orgel uit 1973.

Johan Th. Lemckert, de voorganger van de huidige organist, heeft de ruime mogelijkheden van dit orgel al in zijn vele uitvoeringen bewezen. Ook een organist als Marie-Claire Alain speelde er alles op van Nicolaus Bruhns tot aan het werk van Olivier Messiaen en haar broer Jehan Alain.

Het werk van Jehan Alain heeft Hayo Boerema al eerder opgenomen op dit orgel. Nu is dus een integrale opname van het hele werk van Alains collega en tijdgenoot Olivier Messiaen aan de beurt. Een grote ondernemer want het werk van Messiaen is veel minder toegankelijk dan de orgelwerken van de in de oorlog gesneuvelde Jehan Alain.

De eerste cd met de kerstcyclus La Nativité du Seigneur is een prachtige binnenkomer. Het orgelwerk uit 1935 geeft een mooie inkijk in het oeuvre van deze moderne Franse componist. Het orgelwerk van Olivier Messiaen wordt door veel organisten erg gewaardeerd. Ze plaatsen het in de rij wat Bach voor de Barok is en Franck voor de Romantiek. Messiaen is dé componist voor de moderne tijd.

Of ik het helemaal eens ben met die mening, weet ik niet. Ik vind daarvoor een werk als Livre d’Orgue veel te ondoorgrondelijk. Alleen het deel “Chant d’oiseaux” is in deze cyclus een heel bijzonder deel door de vogelgeluiden die hier prachtig aan bod komen. Het latere oeuvre van Messiaen zoals het Livre du Saint Sacrament uit 1984 is beter te behappen, maar vraagt alsnog erg veel van de luisteraar.

De overdondering zoals bijvoorbeeld de werken van Jan Welmers op mij hebben, blijven uit. Het orgelwerk van Messiaen vraagt veel luisteren en diep bestuderen. Ergens druist dat tegen mijn gevoel in dat muziek je gelijk moet aangrijpen en niet een hele diepe studie van je vraagt.

Overigens hoor ik de laatste 10 jaar veel minder organisten lovend over het werk van Olivier Messiaen. Ook wordt zijn muziek betreurend weinig uitgevoerd. Alleen daarom verdient het initiatief van Hayo Boerema buitengewoon veel lof. Ik ben dan ook zeer benieuwd naar de andere uitvoeringen, waarbij ik misschien nog wel het meest nieuwsgierig ben naar de uitvoering van het Livre d’Orgue.

La Nativité in de Laurens

image

Het behoort tot Olivier Messiaens meest toegankelijke orgelwerken, de orgelcyclus La Nativité du Seigneur. Het werk schreef de Franse componist in 1935. Drie van zijn vrienden voerden het in februari 1936 integraal uit in de kerk waar Messiaen organist was: de Sainte Trinité in Parijs.

Het muziekstuk is vooral de getuigenis van een geloofsbelevenis. De componist omvat in de cyclus het hele geloof rond de persoon van Jezus. Dat reikt verder dan de geboorte. La Nativité du Seigneur is daarmee helemaal geen kerststuk, maar omvat het hele geloof.

Tegelijk geven de muzikaal verbeelde fragmenten uit het kerstverhaal – de herder, de engelen en de wijzen – het tegenargument dat het wel om een muziekstuk voor rond kerst gaat.

Wat het ook is, de uitvoering van Hayo Boerema kenmerkt zich door helderheid en zorgvuldigheid. Hij voert de 9 delen prachtig uit. Hij benut hierbij alle facetten die het orgel in de Rotterdamse Laurenskerk in zich heeft. Hij weet door zijn zorgvuldige registratie zelfs de profane en serene sfeer op te roepen zoals die alleen in Franse kerken geldt.

Het bovenwerk is hierbij de onmisbare factor, maar Boerema weet soms te verrassen. De vele tongwerken en vulstemmen die het orgel bezit, geven hem hiervoor de ongekende mogelijkheden. Daarbij voert hij de doordachte werken uit op de manier waarop hij improviseert. De bekende melodiën, tempi en registraties krijgen hiermee de verrassing alsof je het voor het eerst hoort.

Wel roept de uitvoering van Hayo Boerema bij mij de vraag op waarom alle uitvoeringen van La Nativité du Seigneur zo strikt in de voorschriften blijven hangen? Ik mis de creativiteit in tempi en registraties. Waarom altijd die cornet in “Le Verbe”, de terts in het pedaal bij “Les Mages” en het grommende tongwerk aan het begin van “Jésus accepte la souffrance”? Is hier geen variatie mogelijk? Dat geldt zeker ook voor het veelvuldige gebruik van de Voix Celiste. Is hier geen variatie mogelijk om hetzelfde effect op een andere manier op te roepen?

Het doet geen afbreuk aan de uitvoering van Hayo Boerema. Het is alleen een oproep voor een herziening van het werk van Olivier Messiaen. Anders blijft het teveel stranden in het oproepen van de nostalgie van de uitvoeringen zoals Messiaen en zijn school dat deed. Muziek die tijdloos is, kan overal en op elke manier worden uitgevoerd.

Het hoogtepunt van de cd is de ruim 17 minuten durende improvisatie waarmee Hayo Boerema afsluit. Het thema is het Gregoriaanse gezang Puer natus est. Hierin verwijst hij op een speelse manier naar zijn grote voorbeeld: Olivier Messiaen. Toch weet hij een geheel eigen sfeer op te roepen. Daarmee is de improvisatie een loflied op de grote meester.

De cd is te bestellen op de website van de organist zelf voor € 16,00 (exclusief verzendkosten).

Kerst met Messiaen

image

De kerst beginnen met de muziek van Olivier Messiaen. Zijn La Nativité du Seigneur is het kerststuk bij uitstek als je van orgel houdt. Het muziekstuk is in februari 1936 voor het eerst uitgevoerd door zijn vrienden Daniel-Lesur, Jean Langlais en Jean-Jacques Grunenwald.

De volger van mijn blog weet dat ik dit muziekstuk echt heb leren waarderen bij de uitvoeringen in het Orgelpark. Ik heb er zelfs een hele dichtcyclus omheen geschreven dat ik een paar jaar terug aan mijn volgers als kerstcadeau gaf.

Het zou mij geweldig lijken deze cyclus een keer bij een uitvoering van La Nativité du Seigneur voor te dragen. Het liefst nog in het Orgelpark, omdat het in mijn beeld precies de sfeer uitdrukt die dit muziekstuk oproept. Het is me nog niet gelukt…

De hoeveelheid cd’s met dit muziekstuk is dit jaar flink uitgebreid. Ik heb al jaren een uitvoering van Willem Tanke op het orgel van de Kathedrale Basiliek in Haarlem. Dit jaar hoorde ik voor het eerst de cd-uitvoering van Piet van der Steen in Douai op het Mutin-orgel in de Église Collégiale Saint-Pierre. Op youtube vond ik niet veel later de uitvoering die Hayo Boerema in de Laurenskerk van Rotterdam speelde in 2014.

De laatste organist heeft onlangs La Nativité du Seigneur opgenomen op cd. Een opname waaraan de organist van de Rotterdamse Laurenskerk de belofte toevoegde om al het werk van Olivier Messiaen op te nemen op cd.

Een mooie uitdaging, want La Nativité du Seigneur behoort tot zijn meest toegankelijke werken. Een modern muziekstuk als de Livre d’Orgue is veel minder doorgrondelijk voor de luisteraar. Hij hoort er met een veel onkunde en een beetje onwil enkel gebrom en gefluit in.

Morgen sta ik stil bij de uitvoering van La Nativité du Seigneur door Hayo Boerema

Poetische La Nativite du Seigneur

image

Het begint traditie te worden: voor de kerst naar Olivier Messiaens La Nativite du Seigneur in Het orgelpark. De uitvoerder was dezelfde als vorig jaar: Willem Tanke. Hij gaf een sprankele uitvoering op het Verschueren-orgel. Voor mij klonk het instrument beduidend beter dan vorig jaar. Toen wilde het nog overkomen als een te groot instrument voor deze ruimte.

De uitvoering was ook beduidend poetischer dan vorig jaar. Willem Tanke registreerde vorig jaar traditioneler. Hij liet dat gisteravond veel meer los. Het Verschueren-orgel is geen Cavaille Coll en ook geen Adema-orgel. Dat vraagt om een andere benadering van de muziek. Willem Tanke slaagde er daarom veel beter in om de essentie van het stuk over te brengen.

Daarnaast hield hij er meer rekening mee dat het publiek dicht op het instrument zit. Het orgel klinkt snel te hard waardoor je als luisteraar bijna geen verschillen meer kunt onderscheiden. Het wordt dan eenvormig. Iets dat zeer ongewenst is bij een concert rond een werk. Juist dit grote orgelwerk rond de geboorte van de Heer, bevat een ongelooflijke rijkdom. Ritmes, melodieen en akkoorden dagen de luisteraar uit.

Gisteravond stond vooral de poezie van La Nativite du Seigneur centraal. Want dit bijzondere orgelwerk is een gedicht op noten. Willem Tanke slaagde er goed in om dit aspect over te brengen. Hij deed dit in een speelse uitvoering. Zo speelde hij de tweede meditatie Les bergers, de herders waarbij hij de hautbois fraai afwisselde met de cromorne. Het poetische Le Verbe kreeg veel meer kracht door niet met het volle werk te werken in het eerste deel.

image

Maar het meest onderscheidde Willem Tanke zich in de uitvoering zelf. De accenten die hij legde. Zo gaf het derde deel, Desseins eternels, eeuwige bestemming, een bijna mystieke ervaring. De rust van de strijkers gaven het stuk een enorme klankrijkdom mee. Dat gold voor meer delen. Ik ging verrijkt gisteravond naar huis. Het was erg inspirerend om ter plekke gedichten te schrijven bij deze muziek.

Ik weet natuurlijk niet of de traditie van La Nativite du Seigneur wordt doorgezet in het orgelpark. Het zou een mooie uitdaging zijn om de verschillende delen op de verschillende orgels uit te voeren. Het kan een nieuwe interpretatie oproepen of een accent ergens anders op leggen. Want als een muziekstuk van Olivier Messiaen geschikt is voor een brede interpretatie, dan is het wel dit stuk.

Dichten bij La Nativite du Seigneur

image
De inspiratie en het eerste gedicht in schetsvorm uit de cyclus La Nativite du Seigneur van Olivier Messiaen: De maagd en het kind

Komende vrijdag voert Willem Tanke opnieuw de negendelige kerstcyclus La Nativite du Seigneur uit op het Verschuerenorgel in het Orgelpark. Hij werkt hard aan de voorbereidingen op zijn nieuwe Hauptorgel en doet enthousiast verslag van het instuderen op zijn blog.

Willem Tanke is in zijn verslag nog bij het tweede deel, Les Bergers. Dus hij moet nog opschieten wil hij voor vrijdag alle negen delen uitvoerig besproken en opgenomen hebben. Ik verwacht het niet en denk dat hij momenteel meer tijd besteed aan de voorbereidingen dan aan zijn blog. Overigens was zijn uitvoering vorig jaar erg indrukwekkend, dus ik verwacht er veel van.

Ik volg hem nu al een week of 2 en kwam zelf op het idee om bij de negen orgelmeditaties gedichten te schrijven onder dezelfde titel. De muziek gold hierbij als leidraad. Ik draaide de meditaties af zoals Willem Tanke ze in 1994 speelde op het Adema-Schreursorgel in de Kathedrale basiliek Sint Bavo in Haarlem.

Zo schreef ik gedichten over kerst met de swung van Messiaen erin. Het levert uitdagende onderwerpen op over thema’s als het woord, de eeuwige bestemming en God in ons midden. De muziek nam mij zeker mee en gaf stond met raad en daad terzijde.

Vrijdag neem ik de gedichten mee naar het concert en probeer er nog aan te schaven als Willem Tanke speelt. Ik hoop op die manier nog dichter bij de muziek te staan. Het luisteren en beleven van de muziek live, levert vaak nieuwe ingevingen en een intensere beleving op.

Wie weet, ben ik vrijdag tevreden genoeg om ze volgend jaar voor de meditaties te gaan voordragen…