Tagarchief: moeder

Klagende Jay

Het lezen van Moederland roept soms ook associaties op met een film van Woody Allen. Ik kijk al heel lang geen films meer van Woody Allen. Werd ik vroeger nog weleens geraakt door de mooie beelden en de interessante dialogen.

Ik was het ook heel snel beu: het zijn zeurfilms waarbij een onderwerp komt binnendrijven en wordt opgeblazen tot een reuzenprobleem. Terwijl het alleen maar een opblaasbare, paarse krokodil is, vol met lucht.

Dat gevoel krijg ik ook bij Moederland. Het idee dat ik naar een film van Woody Alan zit te kijken. Moeder wordt tot een groot probleem opgeblazen. De kinderen voelen zich kinderen in haar nabijheid. Ze willen zich vrijmaken, maar dat lukt niet. Allemaal kleven ze zich vast om de gunst van moeder. Daar maakt de oude vrouw dankbaar gebruik van.

Zeker, het systeem van verdeel en heers, weet moeder goed te benutten. In het verhaal dobber je van het ene probleem in het andere. Maakt Jay zich nog heel druk over zijn te spraakzame moeder, als moeder spullen gaat weggeven aan haar kinderen, dringt een ander probleem op. Waarom krijgen de andere huizen, stukken land, auto’s en meubels, en ik niks?

Moeder kent Jay goed, zo ontdek je regelmatig tussen de regels door. Zo stuit Jay bij het sorteren van zijn moeders papieren op een dik boek waarop Dagboek staat. Hij leest er naast de gebruikelijke informatie over het weer van die dag, ook een opmerkelijke zinssnede over zichzelf:

Ik keek of er bij vorige week woensdag stond dat ik had schoongemaakt. Jay kwam langs, begon het. Daarna: Het gebruikelijke geklaag. Wat heb ik het zwaar, geen cent te makken. Arme ik, arme ik.
Ik zag het niet als belediging of bespotting, maar eerder als extra bevestiging dat moeder weer de oude was. (532)

Terug te lezen dat Jay zichtbaar over weinig zelfkennis beschikt. Hij vervalt regelmatig in een zelfbeklag zoals zijn moeder in haar dagboek schrijft. Het beeld van moeder is dus heel wat minder eenzijdig dan de ik-verteller Jay in de roman schetst.

Heel soms, zoals in het hier geciteerde gedeelte, komt de aard van Jay zelf naar voren. Dan snap je moeder ook een beetje. Jay vindt zich heel snel zielig en in het gesmeek om aandacht, wil hij zichzelf dikwijls als zielepiet neerzetten.

Niet altijd terecht, zoals je in het dagboek van moeder kunt lezen.

Paul Theroux: Moederland. Roman. Oorspronkelijke titel: Mother Land. Nederlandse vertaling Linda Broeder, Betty Klaasse en Anne Roetman. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2017. ISBN: 978 90 254 5101 1. 622 pagina’s. Prijs: € 27,99. Bestel

Onuitstaanbaar

Het lezen van Moederland van Paul Theroux is heerlijk. Het verhaal gaat over een onuitstaanbare moeder. Ze bezit alle kenmerken van onuitstaanbare moeders bij elkaar is daarmee wel een zeer extreme, onuitstaanbare moeder geworden. Ieder kind herkent trekjes van je eigen moeder in de moeder die de verteller schetst.

De onuitstaanbare trekjes van alle moeder ballen zich samen in de moeder van Jay. Ze kent haar kinderen stuk voor stuk van haver tot gort, manipuleert en weet haar kinderen op het meest zwakke moment te treffen.

De verteller meet telkens de slachtofferrol aan. Hij laat het hem gebeuren. Zo heeft hij een vrouw ontmoet waarmee hij verder wil. Niemand mag het weten, maar zijn moeder is aan het gissen. Het lijkt wel of ze de rest van zijn lichaam afleest om het geheim te ontrafelen. Hij wil zijn nieuwe liefde een beloftering geven. Daarvoor gaat hij bij zijn moeder langs.

Onverstandig.

Ze vraagt of hij nog ergens naartoe moet. Jay ontkent, maar in zijn ontkenning zit juist de bevestiging. Terwijl hij ontkent, moet hij lachen.

Moeder zei: ‘Ik hoop dat ze leuk is.’
Ze had alles door, wist het al voordat ik ook maar iets zei. Op achtduizend kilometer afstand kon ik best een geheim voor haar bewaren, maar als ze tegenover me zeat en me geconcentreerd aankeek met haar strakke, serieuze gezicht, was ik hulpeloos. Bovendien was ik in de greep van de liefde. Ik wenste de wereld niets dan goeds; ik wilde dat de werled mij ook niets dan goeds wenste. (137)

Allemaal vormen van excuses om te verklaren waarom hij zijn geheim juist aan zijn moeder verklapt heeft. De belofte van zijn moeder dat ze het aan niemand verder zal vertellen, ligt er zo dik op dat je als lezer onmiddellijk weet, dat de hele wereld het al weet voor Jay de kamer verlaten heeft.

Het hele verhaal dat het geen verlovingsring is, maar een beloftering, doet er geen afbreuk aan. Ze weet heus wel wat voor een ring het is. Een verlovingsring. Waarom zou je anders aan een vrouw die je leuk vindt, een ring geven.

Zijn geliefde Madison vindt de ring helemaal niet leuk. Ze interpreteert het hetzelfde als Jay’s moeder. Ze vindt dat hij te ver gaat. Al zegt ze het niet meteen. Als iedereen van haar ring weet, wordt ze woest en is de relatie voorbij.

Bovendien haalt Jay er de vijandschap van zijn broer Floyd mee op de hals. Hij voelt zich bedrogen omdat hij via moeder hoort dat zijn broer verloofd is. Dan verschuift het perspectief even. Jay heeft een extra dimensie om over te klagen. Zijn moeder heeft de relatie tussen hem en zijn broer Floyd verknalt. En dat allemaal om een geliefde die een ring kreeg en waarmee hij nu ook in onmin leeft.

Moeders.

Paul Theroux: Moederland. Roman. Oorspronkelijke titel: Mother Land. Nederlandse vertaling Linda Broeder, Betty Klaasse en Anne Roetman. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2017. ISBN: 978 90 254 5101 1. 622 pagina’s. Prijs: € 27,99. Bestel

Lees morgen verder: Klagende Jay »

Angela

Jay’s moeder heeft 8 kinderen op de wereld gebracht, waarvan een meisje vlak na de geboorte is overleden. Het is Angela. Moeder verwijst regelmatig naar deze gebeurtenis en lijkt in de roman Moederland de beste relatie te hebben met haar dochter Angela.

Omdat ze een geest is, kan ze veel makkelijker troost, raad en advies geven. Moeder noemt Angela ook vaak als het perfecte kind aan wie de rest van het gezin een voorbeeld zou moeten nemen. Naarmate moeder ouder wordt, hoe vaker ze vergezeld wordt door Angela.

Moeder zei: ‘Waar maakt iedereen zich zo druk om?’ terwijl ze precies wist wat het probleem was. ‘Ik ben blij dat ik in ieder geval Angela nog aan mijn zijde heb.’
De doden waren altijd beschikbaar om haar te troosten als dit haar ontzegd werd door de levenden. Moeder leek gekweld, maar haar tactische cadeaus hadden haar natuurlijk nog ondoorgrondelijker en machtiger gemaakt. (268)

De verwijzing naar Angela volgt regelmatig. Ze doet haar naam eer aan, is letterlijk een engel. Haar bijzonder korte leven, geeft moeder niet een mindere band met deze dochter. Zoals altijd met de doden, kan zij niets terugzeggen en gebruikt moeder haar om kracht bij te zetten. De rest van de kinderen heeft eigenlijk niet de band met Angela die moeder met haar heeft.

Hoe ouder ze wordt, hoe vaker ze spreekt over Angela:

‘Je begrijpt er niks van’, zei moeder, en toen ze opkeek schitterde het licht in haar brillenglazen, haar ogen krankzinnig, vervormd en ondoorgrondelijk. ‘Het is alsof ik haar kan aanraken. Ze is elke minuut van de dag bij me.’ (512)

Als ze in het bejaardentehuis komt en aan de telefoon vertelt, dat Angela bij haar is, denken de kinderen dat moeder nu echt kwijt is. Het is echter de hulp die ook Angela heet. Ze komt uit Mexico en is de hele dag bij moeder. Dat maakt vanzelfsprekend de kinderen weer wantrouwend. Al vult Jay helemaal op zijn eigen manier het wantrouwen richting Angela in.

Paul Theroux: Moederland. Roman. Oorspronkelijke titel: Mother Land. Nederlandse vertaling Linda Broeder, Betty Klaasse en Anne Roetman. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2017. ISBN: 978 90 254 5101 1. 622 pagina’s. Prijs: € 27,99. Bestel

Lees verder: B. Traven: ideaal paradijs »

Opgegeten foambekertje

In Moederland speelt Paul Theroux met de steeds terugkerende familieverhalen. Als de broers en zussen van de familie bij elkaar zijn, refereren ze altijd naar een specifieke gebeurtenis. Het neefje Jake dat op jonge leeftijd een foambekertje opeet.

Moeder vertelde dat een van Freds kinderen – Jake – een foambekertje had opgegeten. […]. Vanaf dat moment stond Jak alleen nog maar bekend om het opeten van de beker, als de zondeval, die al zijn prestaties als volwassene zou overschaduwen. (77)

Dit voorval komt herhaaldelijk terug bij bijeenkomsten met de hele familie. Ja, iedereen weet wel dat Jake ooit een foambekertje heeft opgegeten. De gebeurtenis wordt steeds opgedist om die oude koe uit de sloot te trekken.

Jake zou nooit over het feit heen komen dat hij ooit een foambekertje had opgegeten, (417)

Zelfs bij de begrafenis van moeder wordt erover gerept als Jake de foto’s van zijn rijkdommen laat zien:

Jake was steenrijk geworden. […].
‘Weet je nog van die keer dat je dat foambekertje opat?’ vroeg Hubby terwijl hij zich over de foto’s boog. (617)

Herkenbaar hoe een familie die elkaar niet zo vaak ziet, steeds vervalt in de oude voorvallen, die sommige mensen voor het leven tekent. Jake roept onmiddelijk de associatie met het foambekertje op.

De familie van Jay ziet elkaar niet zo vaak met z’n allen bij elkaar. Op de begrafenis van pa, niet eens bij alle bruiloften en ook op de 90e en 100e verjaardag van moeder zijn ze allemaal bij elkaar. Dan worden de ruzies even opzij gezet en maken plaats voor een samenzijn. Het diepste intieme wat dan wordt opgehaald, zijn de herinneringen aan de oude gebeurtenissen die het samenzijn blijkbaar oproepen. De familieleden lijken verder geen interesse in elkaar te tonen en hoe het met ze is.

Paul Theroux: Moederland. Roman. Oorspronkelijke titel: Mother Land. Nederlandse vertaling Linda Broeder, Betty Klaasse en Anne Roetman. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2017. ISBN: 978 90 254 5101 1. 622 pagina’s. Prijs: € 27,99..Bestel

Lees verder: Vermenging feit en fictie »

Russische aandelen

image

Dat zijn opa een enorme gierigaard was, ontdekt de verteller van Ik kom terug als hij met zijn moeder naar haar geboortegrond is. Hij werd de Taaie genoemd, jong weduwnaar en bulkend van het land.

Als ze de moeder van de boer in haar geboortehuis ontmoet, komt al snel het echte verhaal. Opa koos voor de centen bij de stormvloed van 1953 en liet de familie van zijn overleden vrouw stikken.

Onterven

Als opa hoort dat zijn dochter een onwettig kind heeft bij een vreemde man, onterft hij haar. Ze moet op een houtje bijten in Nederland, maar haar trots houdt haar overeind.

De raadsels over het vermogen van haar vader blijven de verteller echter achtervolgen. Hoe komt het toch dat er zoveel land opeens is verdwenen na 1917. Het antwoord laat zich raden:

Haar vaders bezit was na de Russische Revolutie verdampt, van de ene dag op de andere. Hij had zijn grond beleend om te speculeren in Russische spoorwegobligaties, tienduizenden kilometers rails werden er onder de laatste tsaar aangelegd, wie een beetje geld had sprong erin. Het keerde goed uit, meer dan land ooit kon opbrengen. Tot de revolutie uitbrak, toen was het niks meer waard. Driekwart van zijn vermogen kwijt. (79)

Die krenterigheid heeft zijn dochter niet van hem geërfd. Zij is het toonbeeld van gulheid als ze geld heeft. Het is een positieve kant die de verteller opdist na een bezoek aan de psycholoog. Hij krijgt daar de opdracht te kijken naar haar goede kanten. Haar gulheid springt overduidelijk in het oog. Als ze geld heeft, deelt ze het met iedereen.

Gulheid

De gulheid wordt alleen verdoezeld door haar trots, ontdekt de lezer in de loop van de roman. In haar trots laat ze haar zoon dure bonbons kopen. Zij heeft zijn studie betaalt, dan kan hij best een lekker doosje bonbons kopen. Daarmee probeert ze iets anders geheim te houden.

Adriaan van Dis: Ik kom terug. Roman. Amsterdam, Antwerpen: Uitgeverij Augustus, 2014. ISBN: 978 90 254 4346 7. Prijs: € 19,99. 288 pagina’s.

Lees ook mijn bespreking van Ik kom terug op Litnet

Theosofie

image

De moeder van de verteller in Ik kom terug is gek op theosofische werken. De theosofie van Blavatsky, een bezoek aan de swami en het bezoek van een handoplegger aan huis zijn mooie passages in de roman. Ze laten een opmerkelijke kant zien van de nuchtere boerendochter. Indië heeft haar hierin gevormd.

De verteller schrijft indringend over de bovennatuurlijke gebeurtenissen. Zo vertelt hij prachtig over het bezoek aan Londen in 1962. Daar luistert hij met zijn moeder naar de machtige swami:

een honingkleurige man, met een lange baard en priemende ogen, in het saffraangele hemd van een bedelmonnik en een roze tulban en mantel. (104)

De verteller is jong en heeft helemaal geen zin in deze man, tot zijn moeder hem naar voren haalt.

En toen gebeurde er iets wat ik niet wou, waar ik me hevig tegen verzette, maar mijn weerstand vloeide weg, als een warme plas. Ik voelde een glimlach opkomen, mijn lippen vochten ertegen, maar het was sterker dan mijn wil. Een rust daalde in me, van kruin tot bil. Ik moest me aan de zitting van de stoel vasthouden, iemand trok aan me (een marionettenspeler), mijn borst opende zich, een zachte, onthechtende kracht stroomde binnen. Ik ademde mij gelukkig, en de tijd viel weg. (106)

Hij krijgt een brief van de swami, nadat zijn moeder de man wat geld toegestopt heeft. Ze grist de brief weg en geeft hem niet meer aan haar zoon. Hij voelt zich beetgenomen. De brief heeft hij nooit meer gezien, vertelt hij.

Oerwoudgeluiden

Zijn moeder vraagt hem op de begrafenis om oerwoudgeluiden te laten horen. Ook gelooft ze in reïncarnatie, ze zegt dat haar lot is om met militairen te trouwen. De boeken van Blavatsky en de Krishnamurti noemt de verteller steevast ‘zweefboeken’, maar ergens heeft hij er grote eerbied voor. De geest moet vrij kunnen ontsnappen op het sterfbed en daar ziet hij zorgvuldig op toe.

Adriaan van Dis: Ik kom terug. Roman. Amsterdam, Antwerpen: Uitgeverij Augustus, 2014. ISBN: 978 90 254 4346 7. Prijs: € 19,99. 288 pagina’s.

Lees ook mijn bespreking van Ik kom terug op Litnet