Tagarchief: metafoor

De slechte raadgevers: Divina Commedia: Hel: Canto 26

img_20160801_212400.jpgDante verfoeit de daden van zijn stadgenoten en geeft ze een royaal plekje hier tussen de rovers en dieven. Of hij hiermee meer zijn gelijk wil halen dan dat hij eerlijk recht spreekt, blijft in het midden. Het levert wel een prachtig stukje literatuur op. Gedreven door het onrecht dat hem is aangedaan.

De verteller roept uit dat de stad bestraft zal worden en hij hoopt dat dit spoedig zal gebeuren. Het lijkt op de vader die zijn kind met mededogen slaat, zoals in psalm 6 staat.

De vlammen die Vergilius en Dante in de 8e ringgracht zien oplichten, vergelijkt de verteller met de ontelbare lichtjes die vuurvliegjes maken boven het land in de zomer. De nieuwsgierigheid van de dichter wordt hem bijna fataal als hij voorover hangt om naar beneden te kijken. Hij weet zich net op tijd aan een rotsblok vast te klampen.

Vergilius vertelt hem wat hij ziet: in de vlammen bevinden zich de zielen ingekapseld. Daar zitten ook de Grieken Ulixes en Diomedes. Dante grijpt de gelegenheid aan om de beide romanhelden (legerleiders) te spreken. Ze worden gestraft voor hun listen: het paard van Troje en hoe ze Achilles weglokten van zijn geliefde.

Een vlam begint te spreken, direct verwijzend naar de tongen zoals de apostelen spraken met Pinksteren:

De oude vlam bewoog zijn grootste horen
met veel gefluister en geflakker zó
als vuur dat door een windvlaag wordt geteisterd.

Vervolgens ging de vuurspits heen en weer:
was net een tong die zich bewoog tot spreken,
en klanken wierp hij uit waarmee hij zei: (85 – 90; Brouwer)

De metaforen die de verteller gebruikt, zijn bepalend voor de kracht van dit literaire werk. Ik kan ontzettend genieten van dit soort zinnen, waarbij je de vlam ziet flikkeren en bewegen op de wind. Waarin de vlam zich omvormt tot een tong en echt spreekt. Hier kan geen tekening tegenop. Het plaatje tekent zich in je hoofd.

Daarom ben ik zo gek op Dantes Goddelijke komedie

Lees de andere bijdragen van het Dante project

Gedichten rond Canto 26

Lees meer op wolkenhemel.blogspot.nl

Literatuur
De hier gebruikte vertaling is van Brouwer uit 2000. Er zijn vele vertalingen van Dantes meesterwerk in het Nederlands verschenen.

Vergelijkingen

image

Bij het lezen van Ach, deze leegte, deze verschrikkelijke leegte vallen mij meteen weer de bijzondere vergelijkingen op die de verteller maakt. In de vorige roman gebeurt dat ook op zo’n bewonderenswaardige wijze. De verteller weet hiermee op een treffende manier situaties en gebeurtenissen te verbeelden.

Bijvoorbeeld het plastic op de stoelen bij zijn grootouders. Als hij als kind op bezoek is bij zijn grootouders, dan worden de meubels meteen overdekt door dik plastic folie. Ze waren ongelooflijk massief en dik en leken op de dikke gordijnen van plastic strips waarmee koelruimten in slachtruimten van elkaar worden gescheiden:

Zelfs als ze niet over de stoelen en banken waren geschoven, zakten ze niet in elkaar. Ze zagen eruit als reusachtige, door angstaanjagende prehistorische insecten afgeworpen huiden. Deze hoezen konden zelfstandig staan. (48)

Of de directeur van de toneelschool die de nieuwe leerlingen toespreekt:

Hij praatte aan één stuk door. Daarbij zwiepte hij even snel als een ruitenwisser in een plensbui met zijn bovenlichaam heen en weer. (59)

Of de indrukken die de verteller heeft in de eerste week op de toneelschool:

[E]en week zo vol met indrukken dat ik me een overvolle trein in India voelde, waar je door de vele passagiers de afzonderlijke wagons niet meer kunt zien, waar de reizigers het dak in bezit nemen, kinderen twintig uur in het bagagenet liggen te doezelen en geiten met wapperende sikken uit het raam worden gehouden, (117)

Het zijn vergelijkingen die het verhaal inkleuren en de roman zijn extra jus geven. Het geeft de roman Ach, deze leegte, deze verschrikkelijke leegte die extra dimensie waarmee het een uiterst vermakelijk en tegelijk ontroerend boek is.

Joachim Meyerhoff: Ach, deze leegte, deze verschrikkelijke leegte. Roman. Uit het Duits vertaald door Jan Bert Kanon. Oorspronkelijke titel: Ach, diese Lücke, diese entzetzliche Lücke. Alle Toten fliegen hoch. Teil 3.. Amsterdam: Uitgeverij Signatuur, 2016. ISBN: 978 90 5672 551 8. 314 pagina’s. Prijs: € 19,99. Bestel

Anna Karenina

image

In zijn boek Wat we zien als we lezen schrijft Peter Mendelsund veel over Lev Tolstojs roman Anna Karenina. Net dat hij over een paar andere klassiekers veelvuldig schrijft: Naar de vuurtoren van Virginia Woolf, Het grauwe huis van Charles Dickens en Ulysses van James Joyce.

Het zijn passages uit de boeken die door het hele boek van Peter Mendelsund zijn verweven. Hij spint de draden zorgvuldig door het boek heen in de zoektocht naar de beelden die deze boeken uit de wereldliteratuur bij hem oproepen.

Zo is hij op zoek naar het gezicht van Anna Karenina. Hoe ziet ze eruit in je hoofd? De schrijver mag dan misschien wel een heel zorgvuldige fysieke beschrijving geven van het hoofdpersonage, wat doe je als lezer ermee? Het blijft een onhandige ratjetoe aan verdwaalde lichaamsdelen, stelt Peter Mendelsund. De lezer mag de rest doen, wat hij overigens met liefde doet:

Wij vullen de leemtes op. We kleuren ze in. We verbloemen ze. We slaan dingen over. Anna: haar haren, haar gewicht – dit zijn slechts facetten en creëren geen getrouw beeld van een persoon. Ze creëren een lichaamstype, een haarkleur… Hoe ziet Anna eruit? We weten het niet – onze mentale schetsen en personages zijn nog slechter dan compositietekeningen. (19)

De verbeelding van de lezer komt nooit overeen met het beeld van de schrijver, stelt Mendelsund. Alle beelden van lezers van Anna Karenina bij elkaar genomen, zijn nooit de Anna die Tolstoj bij het schrijven in zijn hoofd had. Toch is er een grote gemene deler van alle ingebeelde Anna’s:

Ze zijn niet een en dezelfde, maar ze zijn wél aan elkaar verwant. (258)

Hetzelfde geldt voor de ogen van de hoofdpersoon uit de Russische roman. Ze staan symbool voor iets en juist die metafoor maakt dat het verhaal kracht wint. De beelden maken het verhaal. Alle beelden zijn persoonlijk, maar de beleving van het verhaal door die beelden, is universeel.

Peter Mendelsund: Wat we zien als we lezen. Oorspronkelijke titel What We See When We Read. Nederlandse vertaling Roos van de Wardt. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2015. ISBN: 978 90 254 4567 6. 432 pagina’s. Prijs: € 21,99. Bestel

Een perfecte dag voor literatuur

Dit is mijn vierde bijdrage over Wat we zien als we lezen van Peter Mendelsund. We lazen dit boek bij Een perfecte dag voor literatuur van notjustanybook.nl. Lees de bijdragen van anderen in de reacties.

Metafoor

20141030_211257In Rebekka W.R. Bremmers roman De evolutie van een huwelijk komt herhaaldelijk de theorie van de metafoor aan de orde. Zo geeft de literatuurwetenschapper Masha een college over de werking van literatuur. Ze zegt tegen haar studenten het volgende:

‘Literatuur. Wat is literatuur? Uit onderzoek blijkt dat als je bijvoorbeeld Kafka leest, of Shakespeare – schrijvers van wie niemand zal beweren dat hun werk geen literatuur is – bepaalde delen van je hersenen oplichten en, belangrijker, opgelicht blijven. Het is zelfs zo dat als een bepaalde tekst wordt hertaald naar gewone. alledaagse taal, die gebieden helemaal niet oplichten. Dit geldt ook voor metaforen. Bij een dode metafoor wordt er weinig hersenactiviteit gemeten, maar bij een onbekende metafoor vertonen de hersenen intense activiteit.’ (251)

Zou dit academisch praatje over literatuur en het stimuleren van de hersenen ook in praktijk worden gebracht door de verteller? Zou ze laten zien dat schrijven en het bestuderen van literatuur twee verschillende grootheden zijn zoals Masha’s dochter Molly Bloem schrijft. Ze wil haar moeder niet vertellen dat ze eigenlijk wel een minor creatief schrijven wil doen. Haar moeder zou er het nut niet van inzien. Ze wist dan wel veel van literatuur, schrijven is wel even iets heel anders.

Gelukkig bevat de roman genoeg metaforen om van te genieten. Vooral in het vergelijken met dieren, schittert de verteller. Zoals het moment dat Anna Karen haar huiswerk zit te maken aan de keukentafel.

Anna K. trok zich terug achter haar notebook, als een schildpadje dat haar hoofd het schild introk. (33)

Mooie vergelijkingen waar ik van kan genieten. Helaas komen ze te weinig voor in de roman van Rebekka W.R. Bremmer. Het blijft die paar metaforen die onherroepelijk iets in je brein losmaken en het verhaal zo oneindig veel mooier maken.

Rebekka W.R. Bremmer: De evolutie van een huwelijk Amsterdam, Antwerpen: Querido, 2014. ISBN 987 90 214 5710 9. Prijs: € 18,99. 270 pagina’s.

Een perfecte dag voor literatuur

Dit is mijn tweede bijdrage over Rebekka W.R. Bremmers roman De evolutie van een huwelijk. We lezen dit boek vandaag bij Een perfecte dag voor literatuur van notjustanybook.nl. Lees de bijdragen van anderen in de reacties.

Overleven door de metafoor – #50books

dialoog-il-postinoIk las eens het verhaal van een man die droomde dat motorkap van zijn auto losschoot terwijl hij in volle vaart op snelweg reed. De paniekdroom zorgde ervoor dat hij nadacht hoe hij dit het beste kon oplossen als het gebeurde. Een paar dagen later overkwam het hem op de snelweg. Hij wist de auto veilig aan de kant te zetten omdat hij al over het probleem had nagedacht.

Als de literatuur zo’n functie kon hebben, zou het natuurlijk geweldig zijn. Dan was tegen elk euvel wel een roman of verhaal opgewassen. Het is mij niet overkomen, tenminste ik kan het mij niet herinneren. Een ex gaf mij een boek cadeau van Keri Hulme. Onze relatie deed haar aan dat boek denken. Ik heb het boek nooit durven lezen. Ik verwachtte in dezelfde hel terecht te zullen komen.

Overlevingspakket

De metafoor is de grote overlever als het om literatuur gaat en in het bijzondere de poëzie. Ze helpen niet zozeer om je in te leven in een situatie, maar veel meer om je te helpen door een bepaalde situatie te leiden. De literatuur als troost en nog veel meer als vriend en metgezel.

De film Il Postino laat zo mooi zien wat een gedicht met je doet. In het eerste gesprek tussen de dichter Pablo Neruda en de postbode Mario Ruoppolo komt dat al aan de orde. Gedichten worden gedragen door metaforen. Daar haalt Mario een dichtregel van de dichter aan.

Ik vond het ook mooi dat u schreef: “ik ben ’t moe een mens te zijn.” Dat heb ik ook weleens. Maar ik wist niet hoe ik ’t moest zeggen.

Volgens Pablo Neruda gaat het niet om de betekenis van het gedicht.

Weet je Mario. Ik kan niet uitleggen dat er in m’n gedichten staat. Dan wordt de poëzie banaal. Het gaat niet om de uitleg maar om de emotie die poëzie kan oproepen.

Metaforen aan het strand

Aan het strand zitten de dichter en de postbode een paar dagen later. Daar draagt Pablo Neruda een prachtig gedicht van hem, ‘Oda al Mar’ voor over het eiland en de zee die eromheen slaat. [http://www.neruda.uchile.cl/obra/obraodaselementales5.html]

Mario wordt helemaal meegenomen door de woorden. Hij vindt het vreemd. De dichter vraagt wat hij precies bedoelt.

Vreemd zoals ik me voelde toen u ’t voordroeg.
– Wat voelde je dan?
Ik weet niet. De woorden gingen heen en weer.
– Zoals de zee?
Precies, zoals de zee.
– Dat is ’t ritme
Ik voelde me zeeziek. Want… Hoe zal ik ’t zeggen. Ik voelde me als ’n boot die schommelt op de woorden.
– Als een boot die schommelt op mijn woorden?
Weet je wat je hebt gemaakt? Een metafoor.

Hij gelooft het niet, omdat hij hem niet bewust gemaakt heeft. Volgens de dichter is dat wel degelijk een metafoor. Ook beelden die spontaan ontstaan zijn metaforen.

Mario draaft een beetje door als hij de hele wereld als metafoor beschouwt. De dichter belooft er later op terug te komen, maar dat lukt niet omdat Mario getroffen is door de liefde. ‘Beatrice maakt grenzeloze liefdes los’, zegt Pablo Neruda als Mario compleet over zijn toeren haar naam noemt.

Beelden vastleggen

De metafoor komt in de film helemaal tot bloei als Mario Ruoppolo het eiland vastlegt voor de dichter op een geluidsband. Hij legt het ruizen van de wind vast, maar ook de sterrenhemel. Een beeld dat niet in geluid te vatten is, maar waar de taal genoeg beelden kan oproepen. Zo helpt de metafoor je te begrijpen wat je voelt maar wat je niet onder woorden kunt brengen.

#50books

Dit is het antwoord op vraag 5 van het blogproject #50books. #50books is een initiatief vanPeter PellenaarsMartha Pelkman heeft in 2014 het stokje overgenomen. Bekijk mijn andere bijdrages voor dit bijzondere boekenblogproject.