Tagarchief: latijns-amerika

Levensgrote vriezer

image

De boer Tiny Polski geeft een rake beschrijving van Allie Fox. Het is een buitengewoon betweterig mannetje dat meer gelijk heeft dan de boer beweert. Hij ziet Amerika ten onder gaan aan verspilling.

Als de boer hem vraagt om een goedkope levensgrote koelkast op vuur te maken, weigert hij. Niet omdat hij het niet kan, maar vanwege de reden die de boer geeft voor deze wens. De landbouwer wil de oogst opslaan zodat hij het voor een hogere prijs kan verkopen door de schaarste die hiermee ontstaat.

Het gezin vlucht uit de Verenigde Staten en vindt een stukje grond in Honduras, Jeronimo. Niet veel meer dan het modderige einde van een modderpad, vindt de verteller. In die wildernis wil Allie Fox een zelfvoorzienende plek maken met een immense ijsmachine aangedreven door een klein vuurtje.

Het is zijn uitvinding om uit warmte ijs te maken. Niet dat het enige nut heeft, maar hij wil aan iedereen laten zien dat je uit vuur ijs kunt maken. Het enorme gevaarte krijgt de naam Dik Trom en staat midden op het terrein van de familie Fox. Bij de bouw, klimt de zoon Charlie in het binnenste van het metalen bouwwerk:

Ik herkende wat ik zag. Dit was geen buik – dit was vaders hoofd, het mechanische gedeelte van zijn brein en de wirwar van zijn geest, even krachtig en veelomvattend en geheimzinnig. […] Alles paste zo perfect en zat zo hecht geklonken en was zo sluitend aangebracht dat het egoïstisch geworden was. Ik kon zien dat er orde in zat, maar de orde – de omvang ervan – boezemde me angst in. (190)

Het is de typering van zijn vader. De voorspellende zin volgt even later:

Ik bedacht dat je hier kon doodgaan of – als je eenmaal gevangen zat – gek kon worden. (191)

Dat het bouwwerk ook levensgevaarlijk is door de verrijkte ammoniak en waterstof die Allie Fox in de leidingen giet, vertelt hij pas als het gif in de leidingen zit. De machine draait zonder enig nut om ijs te maken. IJs dat Allie Fox graag laat zien aan de bewoners van de wildernis.

Hij maakt er zelfs een tocht voor over de bergen om het ijs aan de indianen te laten zien. Dat hij daar na het nodeloos sjouwen van een enorme brok ijs aankomt met slechts een splinter ijs, verzwijgt hij later. Sterker nog, hij vertelt dat ze werkelijk ijs hebben gezien. Hier scheurt het geloof in zijn vader. Charlie noemt hem hier voor het eerst een zak.

Steeds weer poogde ik me ijs te herinneren in vaders handen en verbazing op de gezichten van de indianen. Maar er was niets – geen ijs, geen verbazing. Het was allemaal erger en vreemder geweest dan deze leugen. (267)

Deze barst in het vertrouwen in zijn vader, zet zich later door. Ook al redt hij zijn vader, waarmee alles wordt verwoest bij de genadeloze val van deze eigenwijze en koppige man. Op de trektocht door de wildernis belandt het gezin in de moerasdelta waarover Paul Theroux schreef in de Oude Patagonië Expres.

Daar volhardt Allie Fox in zijn verhaal dat de Verenigde Staten er niet meer zouden zijn. Het geloof brokkelt meer en meer af. Dat kan niet meer goed aflopen, weet je als lezer. En je blijft lezen omdat je wilt weten hoe het afloopt. Het kan alleen maar dat de boer Tiny Polski gelijk heeft.

Paul Theroux: Muskietenkust. Oorspronkelijke titel: The Mosquito Coast. Vertaald door Joop van Helmond. 4e druk. Amsterdam: Uitgeverij De Arbeiderspers, 1989 [1984]. ISBN: 90 295 4867 3. 436 pagina’s.

Opwindende poëzie – #50books

image

Veel Nederlandse speelfilms uit de jaren ’70 en ’80 moesten bloot bevatten. Ook de literatuur ontkwam er niet aan. Zo zijn er veel romans die als een noodzakelijk kwaad bepaalde erotische beschrijvingen in zich hebben. Niet dat het mij bepaald opwindt.

Het haalt mij eerder uit het verhaal, dan dat het een boek mooier maakt. Ik tref het zelden echt functioneel aan. Net als dat personages moeten eten en drinken, zo moeten ze ook hun natje en droogje hebben op seksueel gebied.

Turks fruit

De boek en de film Turks fruit van Jan Wolkers behoren tot een grote uitzondering. Al moet ik zeggen dat film en boek bijna niet meer los van elkaar te maken zijn. Als je het boek leest, denk je aan de film en als je de film ziet, denk je aan het boek.

Waar het verhaal faalt, een erotisch verhaal neigt snel de pornografische kant op, daar lijkt de poëzie de ultieme uitlaatklep. Jammergenoeg is er niet zoveel erotische poëzie. Deze dichtvorm herbergt opwindend en mooi ineen. Het wordt zelden plat en behoudt zijn kracht in de mooie beschrijvingen.

Carlos Drummond de Andrade

De dichter Carlos Drummond de Andrade is misschien wel de dichter die erotiek, liefde en porno mooi weet te combineren. Zonder ergens plat te worden. Bovendien slaat het op alle vrouwen, mannen en vormen van liefde. Hij weet in universele bewoordingen de liefde te vatten.

In het boek De liefde, natuurlijk heeft August Willemsen de erotische poëzie van deze Latijns-Amerikaanse dichter heel mooi vertaald. Carlos Drummond de Andrade schreef deze gedichten op hoge leeftijd, maar weet in de beelden die hij oproept, herinnering en fantasie samen te brengen.

Het laat je niet los als je dit sonnet leest:

Aan ’t vrouwenlichaam is het dit albast
-de billen- dat ik nog het meest begeer.
Daarnaar mijn diepste smachten, want hoe meer
ik ernaar kijk, hoe meer ik het betast.En mijn begeerte groeit als ik mij wond
aan scherpe nagels, waarin ik het waaien
der planeten in hun machtig draaien
voel… En wanneer dan de hand, gerond,die ronding voelt-de hand die het genot
gelijk een lens verheldert en vergroot,
of als mijn dorst gelest is en ik tot

mijzelf kom, mij herstel, hervind, ziehier:
dan komt mij de gedachte aan mijn dood
en wordt het kontje, eerst zo zacht, vampier. (53)

Poëzie die opwindt en je gelijk bij de kladden grijpt.

Carlos Drummond de Andrade: De liefde, natuurlijk. Vertaald en van een nawoord voorzien door August Willemsen. Amsterdam, Antwerpen: Uitgeverij De Arbeiderspers, 1992. 128 pagina’s. ISBN: 90 295 1386 1.

#50books

Dit is het antwoord op vraag 28 van het blogproject #50books. #50books is een initiatief vanPeter PellenaarsMartha Pelkman heeft in 2014 het stokje overgenomen. Bekijk mijn andere bijdrages voor dit bijzondere boekenblogproject.

Borges

image

Het mooiste toetje in De Oude Patagonië-expres is niet het einde. De laatste twee hoofdstukken zijn meer de vervulling van een belofte dan een toetje. Het vorstelijk nagerecht wordt opgediend in Buenos Aires.

In de Argentijnse hoofdstad bezoekt Paul Theroux de uitgever van zijn reisboeken in Argentinië. Hij ziet er in een boekwinkel drie van zijn boeken liggen. Waarschijnlijk zijn het Saint Jack, De grote spoorwegcaroussel en de Muskietenkust.

Naast dat de uitgever hem de treinkaarten aanbiedt voor de reis naar Patagonië en ook iemand vooruit wil sturen om een hotel te regelen, complimenteert de uitgever Paul Theroux met zijn essay over Kipling. Tijdens zijn reis verscheen er in de New York Times een uitvoerig essay van zijn hand over de Engelse schrijver.

De uitgever is niet de enige die het essay gelezen heeft, de schrijver Borges wil Paul Theroux naar aanleiding van het geschrevene ook graag ontmoeten. Een groot compliment natuurlijk. Paul Theroux heeft grote bewondering voor deze Argentijnse schrijver. De uitgever biedt aan om een afspraak te regelen.

Paul Theroux bezoekt de blinde schrijver in zijn appartement. Hij gaat er met de ondergrondse naartoe. Al de eerste avond krijgt hij het verzoek een aantal verhalen van Kipling voor te lezen. Paul Theroux voelt zich als een heuse Boswell die elke opmerking noteert in zijn dagboek. Aan het einde van zijn bezoek vraagt Borges hem om morgen met hem te gaan dineren. Zo begeleidt Borges Paul Theroux op Goede Vrijdag naar het restaurant waar hij altijd eet. De blinde begeleidt de ziende, merkt Theroux droogjes op.

Het zijn erg mooie gesprekken die Paul Theroux met de Argentijnse schrijver voert. Borges nodigt hem weer uit voor de volgende avond. In Patagonië is niks, zo stelt Borges. Waarom zou je daar naartoe willen? Zo blijft hij het vervolg van zijn reis maar uitstellen en luistert aandachtig naar de verhalen van Borges. Tussendoor leest Paul Theroux de verhalen voor die Borges wil horen. Ook omdat Borges zijn eigen verhalen niet de moeite van het luisteren waard vindt.

Als Paul Theroux avonden later verzucht dat hij naar Patagonië moet, wil Borges hem niet laten gaan. Bovendien noemt een Argentijn Patagonië helemaal geen Patagonië, maar ‘Chubut’ of ‘Santa Cruz’. Waarom W.H. Hudson het dan wel Patagonië noemt, begrijpt Borges niet:

‘Wat wist hij er helemaal van? Idle days in Patagonia is geen boek, maar het valt je op dat er geen mensen in voorkomen – alleen vogels en bloemen. Zo is het ook in Patagonië. Daar zijn geen mensen. Het probleem met Hudson is dat hij niet anders deed dan liegen. Het boek staat vol leugens. Maar hij geloofde in zijn leugens en al gauw kon hij geen verschil meer maken tussen wat waar en wat niet waar was.’ Borges dacht even na en zei toen: ‘Er is niets in Patagonië. Het is net niet de Sahara, maar dat benadert het wel het dichtst in Argentinië. Nee, er is niets in Patagonië.’ (393/4)

Als zelfs Borges Patagonië niets noemt, dan moet het wel wat zijn voor Paul Theroux. Deze opmerking van de Argentijnse schrijver is dan ook de reden voor Theroux de trein naar Esquel te nemen. Nu nadert hij het einddoel waarvoor hij maanden eerder in de metro van Boston zat. Hij neemt de trein naar het Zuiden en stapt midden in de nacht over in Jacobacci. Ook de conducteur waarschuwt hem voor niet te grote verwachtingen:

‘Die trein heeft niet veel te betekenen, weet u. Het is een kleine trein.’ Hij gebruikte de dubbele verkleining in het Spaans: ‘Het is een piepklein treintje. Hij doet er eindeloos over.’ (405)

Dan komt daar om 6 uur in de ochtend eindelijk het stoomtreintje binnenrijden. Puffend, zuchtend en steunend. ‘Hij werd oliegestookt, dus kwam er geen zwarte rook uit, maar hij had last van bronchitis en haalde haperend en hijgend adem op hellingen en piepte eigenaardig wanneer we naar beneden gingen, en dan leek hij zijn zelfbeheersing te verliezen.’ (414)

De trein heeft geen naam. De overheid wil hem zelfs opheffen, maar voor Paul Theroux staat de trein symbool voor het ultieme reisdoel. Niet het doel, maar de reis naar het doel, vormt het verhaal. Daarmee zijn de laatste twee hoofdstukken na het toetje met Borges, een schitterende afsluiting. Met de schrijver heeft ook de lezer zijn doel bereikt. En er blijft bij het dichtslaan van dit boek de onweerstaanbare neiging het boek weer te openen en te beginnen bij het begin: in de metro van Boston.

‘Ik was aangekomen in Patagonië en ik moest lachen toen ik bedacht dat ik hier was gekomen uit Boston, met de metrotrein die de mensen naar hun werk bracht.’ (421)

Meer lezen

Dit is het laatste deel van mijn reeks blogs over De oude Patagonië-expres van Paul Theroux. Lees mijn andere blogs over dit boek:

De Oude Patagonië-Expres – De routekaart

wpid-2013-06-19-07.23.08.jpg
Theroux’ tocht door Noord- en Midden-Amerika. De routekaart is uit de Engelse uitgave van De Oude Patagonië-expres.

Het grote nadeel van mijn exemplaar van De Oude Patagonië-Expres is het ontbreken van een kaartje met de route. In De Grote Spoorwegcarrousel en De Grote spoorwegcarrousel Retour zit wel een kaart waarin de reis wordt weergegeven. Een grote reis als die Paul Theroux in de Oude Patagonië-Expres maakt, vraagt om een duidelijke routekaart.

Engelse uitgave
Op internet scharrel ik de kaart uit de Engelse uitgave van dit boek op. Het verheldert een boel. Ik heb de pagina in het boek waar de plaats wordt aangedaan vermeld op de kaart. Zo zie ik duidelijker hoe het verloop van de reis is. De reis van Theroux door het Amerikaanse continent is namelijk nogal grillig. Soms onderbreekt hij de vermeende lijn omdat hij een deel per vliegtuig aflegt, meestal omdat er geen spoor ligt. Een enkele keer vanwege de politieke situatie in een land.

In de Engelse uitgave van het boek, is de routekaart opgedeeld in 3 deelkaarten. Het Amerikaanse continent is langgerekt. Zeker het deel door Zuid-Amerika, waar de afstanden nog groter lijken dan in Noord-Amerika. Al verschilt de schaal tussen de kaarten van Noord-Amerika en Zuid-Amerika, de reis is in het Zuiden beduidend ingewikkelder.

wpid-2013-06-19-07.23.20.jpg
Theroux’ tocht door Zuid-Amerika. De routekaart is uit de Engelse uitgave van De Oude Patagonië-expres.

Doorlopen
Dat komt omdat de spoorlijnen niet zo mooi doorlopen als ik het Noorden. Vanuit Boston reist Paul Theroux helemaal door tot in Equador. Vanaf daar wordt het allemaal wat lastiger en zie je dikwijls een lijn in een boog over de kaart getrokken. Daar vliegt hij. Weliswaar tegen zijn zin, maar het moet.

In Peru en Bolivia legt hij enkele delen per bus af. Ondanks die paar stukjes per vliegtuig en bus, is De Oude Patagonië-Expres een echt treinverhaal. Het merendeel van de kilometers legt hij per spoor af. Over de stukken per vliegtuig schrijft Paul Theroux niet. Gelukkig maar het zou anders een heel saai boek zijn geworden.

Noodgedwongen
De gedeeltes per bus komen er ook bekaaid vanaf. Zo zit hij in de bus naar Puno, noodgedwongen vanwege een staking van de Peruaanse spoorwegmedewerkers: ‘Per trein zou dit een eenvoudige en aangename rit zijn geweeest; per bus was het stoffig en afschuwelijk, over een weg als golfijzer. Ik kon niet lezen in de bus, en die dag heb ik geen dagboek bijgehouden.’ (334-5)

Verder gaat de tocht voornamelijk met de trein. Het zijn de passages waarin je als lezer opgelucht ademhaalt. Ook al heeft Paul Theroux last van hoogteziekte of ergeren zijn medepassagiers hem, zoals de toeristen in de trein naar Machu Picchu. De cadans van de trein, is de cadans van het verhaal. Zoals de jazzmuziek ten grondslag ligt aan de trein, zo vormt de trein de basis van het reisverhaal van Paul Theroux.

Meer lezen

Lees mijn andere blogs over De Oude Patagonië-expres van Paul Theroux:

De Oude Patagonië-Expres

image

Vorig voorjaar las ik De Oude Patagonië-Expres van Paul Theroux. Het boek bleef liggen om het nog te bespreken, zoals ik al eerder op deze blog deed met Paul Theroux’s De Grote Spoorwegcarrousel en De Grote Spoorwegcarrousel retour. De bespreking bleef jammerlijk liggen. Er waren andere prioriteiten. Misschien wilde ik het te uitvoerig doen. Ook lag er een oorzaak hoe ik het boek had gelezen.

Ik las het boek in delen met grote pauzes ertussen. Ik probeerde tussendoor de boeken te lezen die ik moest lezen. Zo ontbrak de samenhang een beetje. Het boek behoort ongetwijfeld tot een prachtig spoorwegverhaal van Paul Theroux. Misschien wel het mooiste. Het is een echt treinboek. De liefde voor het reizen per spoor wordt vol passie door de Amerikaanse schrijver verteld.

Misschien nog mooier is de combinatie tussen literatuur en het reizen met de trein. Paul Theroux leest veel onderweg door Noord- en Zuid-Amerika. De boeken voert hij ook op in zijn verhaal. Ze worden onderdeel van het verhaal, net als de gesprekken die hij met medereizigers voert onderweg. Het maakt het boek tot een genot om te lezen.

Ik ben het boek nu aan het herlezen en probeer wat driftiger aantekeningen te maken dan een jaar geleden. Ook lees ik het aandachtiger, merk ik. De lijn van het verhaal is veel nadrukkelijker aanwezig dan in boeken als De Grote spoorwegcarrousel. In dit laatste boek ontstaat het verhaal gedurende de reis. Bij De Oude Patagonië-Expres gebruikt Paul Theroux veel meer elementen van het verhaal, die hij verderop laat terugkeren.

De Oude Patagonië-Expres leest daarom als een roman. Een verhaal met een kop en een staart. Mogelijk komt het ook omdat Paul Theroux een duidelijk einddoel heeft: Patagonië. Als hij in de metro in Boston zit onderweg naar het South Station, realiseert hij zich dat hij twee kilometer dichter bij zijn einddoel is. De eerste rode lijn is uitgezet door het nemen van de metrolijn. Er volgen meer. Veel meer.

Meer lezen

Lees mijn andere blogs over De Oude Patagonië-expres van Paul Theroux: