Tagarchief: henri coulonges

Schuilen in de kelders

image

Het bombardement op Dresden behoort tot de tactiek zoals Jörg Friedrich in zijn boek De brand schrijft:

Men wilde hier een ‘donderslag’ teweegbrengen, een reusachtig bloedbad met 100000 doden; (362)

Het werd Dresden na een mislukte aanval op Berlijn waarbij ‘slechts’ 2893 slachtoffers vielen in plaats van de bedachte 110000. Het plan zou ondermeer door Winston Churchill zijn bedacht. De latere Nobelprijswinnaar (weliswaar voor de literatuur) had het idee dat ‘Moral Bombing’ wel zou helpen om Hitler op de knieën te krijgen.

Hij vergiste zich. Ook het bombardement op Dresden leverde niet de slachting op zoals hij en de militaire leiders bedacht hadden. In Dresden vielen ongeveer 40.000 doden.

In Dresden vielen de slachtoffers vooral door de beoogde tactiek. Ze wisten zich schuil te houden in de aaneengeschakelde kelders onder de oude binnenstad. Na de eerste bommenregen, kwamen ze weer tevoorschijn en vluchtten naar de corridors, een groenzone aan de oever van de Elbe en hogerop in het Grosser Garten. Hier konden de burgers niet meer vluchten.

Dat daarna nog een derde aanval komt van de Amerikanen, schrijven Henri Coulonges en Harry Mulisch in hun romans. De geallieerden misdragen zich hier en schieten moedwillig mensen neer.

Het levert totale verwarring op. Ongetwijfeld de bedoeling van de geallieerden, maar in mijn ogen zijn het zeer grote oorlogsmisdaden. Oorlogsmisdaden waar niemand voor berecht is.

Vertrokken

Deze week sta ik stil bij de roman Vertrokken van Henri Coulonges, dit voorjaar – 70 jaar na het bombardement op Dresden – uitgegeven door Uitgeverij Nieuw Amsterdam.

Henri Coulognes: Vertrokken. Oorspronkelijke titel: L’adieu à la femme sauvage (1979). Vertaling: Geertui Maks en Lia Tuijtelaar. Amsterdam: Nieuw Amsterdam Uitgevers, 2015. ISBN: 987 90 468 1863 3. Prijs: € 24,95. 448 pagina’s.

Handenwringen

image

In een bespreking van het dagblad Trouw las ik een uitermate korte notitie over de roman Vertrokken van Henri Coulonges. Over de inhoud van deze bijzondere en aangrijpende roman wist de bespreker niet zoveel te melden.

Alles wat ze te vertellen hebben, is een opmerking over de gebrekkige vertaling die de 2 vertalers Geertrui Marks en Lia Tuijtelaars zouden hebben gemaakt. Ze noemen dat de uitgave niet uitblinkt in ‘subtiel of precies taalgebruik’.

Het voorbeeld dat ze aanhalen, zijn de passages waarin de verteller het heeft over handenwringen.

Wat ze vergeten te vermelden is dat dit handenwringen meerdere keren terugkomt in het verhaal:

‘Ik ben zo bang dat ze haar meenemen,’ zei ze steeds handenwringend. (161)
Handenwringend zat ze aan tafel. (179)
Hij aarzelde en handenwringend probeerde ze haar angst de baas te blijven. (252)

Buiten het feit dat handenwringen een gewoon Nederlands woord is, vergeet de persoon die dit fragment aanhaalt om te bewijzen dat het een weinig subtiele vertaling is, dat het handenwringen weldegelijk een functie heeft in het verhaal.

Het komt telkens voor als Johanna het moeilijk heeft en haar angst de baas probeert te zijn. Handenwringen drukt wanhoop uit. De wanhoop waar Johanna en haar moeder Leni zo door worden getroffen na het bombardement op hun stad Dresden.

Het is daarom heel goedkoop om een verder prima vertaling waar ik niet veel op aan te merken heb, te bekritiseren. Zeker, ik vind de vertaling niet buitengewoon literair en het had allemaal mooier verwoord kunnen worden. Maar dan hoeft het boek dat er nu ligt nog geen slechte vertaling te zijn.

Het behoort tot de gemakzucht van recensenten om te klagen over de vertaling. Dat de alinealange bespreking onzorgvuldig is, laat het foutief genoemde jaartal 1969 zien dat Trouw bij de bespreking vermeldt.

Buiten het feit dat niet iedereen het Frans voldoende machtig is om het boek in de oorspronkelijke taal te lezen. Ben ik heel benieuwd hoe de vertaler van de Engelse vertaling met deze passages heeft gedaan…

Vertrokken

Deze week sta ik stil bij de roman Vertrokken van Henri Coulonges, dit voorjaar – 70 jaar na het bombardement op Dresden – uitgegeven door Uitgeverij Nieuw Amsterdam.

Henri Coulognes: Vertrokken. Oorspronkelijke titel: L’adieu à la femme sauvage (1979). Vertaling: Geertui Maks en Lia Tuijtelaar. Amsterdam: Nieuw Amsterdam Uitgevers, 2015. ISBN: 987 90 468 1863 3. Prijs: € 24,95. 448 pagina’s.

Schuld en boete

image

In Vertrokken van Henri Coulonges stelt de verteller een paar interessante vragen aan de lezer. Wie is er eigenlijk schuldig aan de gruwelen van de oorlog. Het is een machine waarin mensen willekeurig het slachtoffer lijken te zijn van de radaren waar ze toevallig in terechtkomen.

Onschuldige burgers lijken hier het meest onder te lijden. Zoals de 12-jarige Johanna, een Duits meisje dat slachtoffer wordt van de haat die de geallieerden koesteren tegen alles wat Duits is. Als bovenop de berg waarop ze geklommen zijn bij Frauenstein de koorleider Hans Riedenberg het recitatief inzet: ‘Gelukkig zijn de mensen met een zuiver hart, want zij zullen God zien’ uit de Zaligsprekingen overpeinst Johanna de gezongen woorden.

Johanna glimlachte droevig. […]. Ze had het benauwde, duistere gevoel dat niemand van hen zoals ze daar bij elkaar stonden een zuiver hart had, en dat ze, ook al was het buiten hun schuld, nooit een god zouden zien, want die was verdwenen achter de zwarte rook die hun verleden had opgeslokt. Ze waren zelf de weg naar hem kwijtgeraakt door een schuld waarvan ze soms aanvoelde dat die te groot was en waarvan ze nu de tragische gevolgen ondervond en de redenen ontdekte. (269)

In Praag komt de schuldvraag nog veel directer op haar pad. Als de huishoudelijke hulp Martha van de wetenschapper Josef Hutka zich heel vijandig uitlaat over de Duitsers. Ze vindt dat Josef de 12-jarige Johanna dit moet vertellen en meer dan dat.

Martha haalde vijandig haar schouders op. ‘Over Theresienstadt heeft hij je zeker nooit verteld? Je moest het hier in elk geval naar je zin hebben. En vast ook niet over Lidice? Daar is het nog erger, ze hebben het dorp platgebrand en alle inwoners doodgeschoten! Vrouwen, oude mensen, iedereen. […].’ (371)

Martha vindt dat ze Johanna moet aangeven. Het meisje zal dan meegevoerd worden en waarschijnlijk worden vermoord. Dat Johanna eenzelfde lot getroffen heeft in Dresden als de inwoners van Lidice, dringt niet tot de huishoudster door. Het is Johanna die symbool staat voor de daden van de Duitsers en daar mag ze voor boeten.

De naïeve wetenschapper Josef ziet het gevaar voor maar een klein gedeelte. Hij laat het beperkt blijven tot zijn huishoudster, maar het gevaar is veel groter. Als Johanna in het ziekenhuis waar haar moeder wordt verpleegd, vraagt naar de daden van haar landgenoten, krijgt ze het antwoord van de verpleegster Sint-O:

‘Jij bent niet schuldig aan die vreselijke dingen, lieve Johanna. Helemaal niet. […]. Maar laat niemand tegen mij zeggen dat de Duitse kinderen en jongeren verantwoordelijk zijn. Laat niemand dat tegen me zeggen,’herhaalde ze heftig. (383)

De wereld om hen heen is vervuld van intense haat en wraakgevoelens. Ze vinden alle Duitsers verraders en afvalligen. De jarenlange onderdrukking komt er in korte tijd helemaal uit. En onschuldige mensen zullen daarvoor moeten boeten.

De Franse schrijver Henri Coulonges weet dit heel treffend over te brengen in zijn roman Vertrokken. Het is bijzonder dat deze bestseller 36 jaar na verschijning in een Nederlandse vertaling uitkomt. De aanleiding om het boek 70 jaar na het bombardement op Dresden uit te brengen, is een wrange. Ook omdat de gemengde gevoelens over dit zinloze bombardement sterker zijn dan ooit.

Vertrokken

Deze week sta ik stil bij de roman Vertrokken van Henri Coulonges, dit voorjaar – 70 jaar na het bombardement op Dresden – uitgegeven door Uitgeverij Nieuw Amsterdam.

Henri Coulognes: Vertrokken. Oorspronkelijke titel: L’adieu à la femme sauvage (1979). Vertaling: Geertui Maks en Lia Tuijtelaar. Amsterdam: Nieuw Amsterdam Uitgevers, 2015. ISBN: 987 90 468 1863 3. Prijs: € 24,95. 448 pagina’s.

Vertrokken van Henri Coulonges

image

De roman Vertrokken van Henri Coulonges vertelt het verhaal van de 12-jarige Johanna. Ze is met haar vriendin Hella bij een circusoptreden iets buiten de stad. Het is 13 februari 1945 en carnaval. Ze mogen voor het eerst alleen naar de avondvoorstelling.

Ze schuilen in een kelder vlakbij de circustent. Een levensgevaarlijke beslissing zo blijkt snel. Op advies van de autoriteiten schuilen de burgers in de kelders onder de stad, maar het zijn eigenlijk levensgevaarlijke executieplaatsen. Het vuur dringt er niet gelijk door, maar pas veel later.

Johanna en haar vriendin willen snel weg. Ze vluchten in de richting van de stad. Onderweg wordt de stad getroffen door een tweede bombardement. Het behoort tot de tactiek van de geallieerden om ongeveer anderhalf uur na de eerste groep bommenwerpers, een tweede groep op de stad te werpen.

Henri Coulonges beschrijft de gruwelen op indringende wijze. Een bombardement is zo ongeveer een inferno, de hel op aarde, waarbij de hele wereld in brand staat. Je kunt niet weg. Ondanks dat probeert Johanna haar weg te vinden naar huis. Ze raakt haar vriendin kwijt en weet zelf ter nauwernood te overleven.

Ze dacht dat haar vriendinnetje wel tevoorschijn zou komen van achter een boom en dat ze haar hand daarna weer gewoon in haar hand zou voelen. Meteen daarna wist ze in eens niet meer waar ze was. Waarschijnlijk in een doodlopende steeg, want er was niemand meer om haar heen, maar het liet haar koud. De grond zakte weg onder haar voeten en ze moest zich snel vastgrijpen aan een lantaarnpaal. Voortdurend hoorde ze het geluid van de waterval van instortend glas en zag ze het helse licht weer voor zich. Hels. Ze liet zich op de grond zakken. Toen pas besefte ze dat ze Hella nooit meer zou zien. (54)

Thuis treft ze haar moeder. Haar zusje is overleden en moeder leeft in een shock. Er komt niets uit Leni. Ze kan alleen maar voor zich uitkijken en is niet in beweging te krijgen.

‘Zeg toch iets Mutti. Zeg toch iets, alsjeblieft. Vertel wat er is gebeurd.’
Even vertrok het fijne, ovale gezicht van Leni, en haar lange, benige lichaam leek zich nog meer te krommen, alsof haar schouders werden verpletterd onder het gewicht van een brok graniet. Toen, terwijl ze zich vasthield aan wat er nog aan leuning over was, boog ze zich over de keldertrap. Het was een gebaar dat ze die morgen vast vaak had gemaakt. (73)

Daarom gaat Johanna op het aanbod in van de man die ze eerder in de Grote Tuin aantrof. Ze verlaat samen met haar moeder Dresden, op de fiets. Ze fietsen naar het nabijgelegen Frauenstein. Daar woont de dirigent van het jongenskoor. Moeder kan niet tegen de verschrikkingen ze moeten weer weg.

In het derde deel gaan ze naar een bevriende wetenschapper van haar vader. Haar vader is de beroemde archeoloog Bruno Meissner. Hij is in de oorlog overleden. In Praag krijgen ze te maken met de enorme haat en wrok van de Tjechen tegen de Duitsers. Een haat en wrok die ik in de jaren ’90 nog altijd proefde in deze stad.

Coulonges weet in zijn verhaal het proces van meisje naar vrouw te beschrijven. Bij de scènes over het bombardement weet hij helemaal de sfeer van een 12-jarig meisje op te roepen. De gedachten worden steeds volwassener. Het is de overlevingsstand waarin Johanna terechtkomt. Ze vecht tegen iets waar ze later zelf slachtoffer van wordt.

Het proces van kind naar vrouw voltrekt zich in enkele weken tussen carnaval en Pasen. Hij benoemt vooral de schuldvraag op indringende wijze. Wie heeft schuld aan deze gruwelen en wie moet boeten voor de verschrikkelijke daden van hun leider: een heel volk van onschuldige mensen, waarvan het meisje Johanna een indringend portret geeft.

Vertrokken

Deze week sta ik stil bij de roman Vertrokken van Henri Coulonges, dit voorjaar – 70 jaar na het bombardement op Dresden – uitgegeven door Uitgeverij Nieuw Amsterdam.

Henri Coulognes: Vertrokken. Oorspronkelijke titel: L’adieu à la femme sauvage (1979). Vertaling: Geertui Maks en Lia Tuijtelaar. Amsterdam: Nieuw Amsterdam Uitgevers, 2015. ISBN: 987 90 468 1863 3. Prijs: € 24,95. 448 pagina’s.

Bombardement op Dresden

image

Mijn interesse in de stad Dresden wordt voornamelijk gedreven door het onbegrijpelijke bombardement dat de geallieerden er uitvoerden in februari 1945. De strijd was eigenlijk beslist en toch moesten de Engelsen en Amerikanen deze parel aan de Elbe bombarderen.

Opgegroeid met de verhalen over het bombardement op Rotterdam treffen mij steeds de verhalen van bombardementen op steden. Ik las pas over het aangrijpende bombardement op Hamburg waarover Bert Natter over schrijft in zijn roman Remington.

Ik schreef afgelopen voorjaar over de neergestorte Stirling bommenwerper in het weiland bij Bentelo. Daar verdiepte ik mij weer in het onderwerp dat je bij de keel grijpt. Hier ging het over een bombardement op Kassel. Dit bombardement was gericht op de vliegtuigfabrieken van Henschel, maar ongetwijfeld zijn hier ook burgerslachtoffers gevallen.

Kortom, ik ben geraakt door dit onderwerp. Vooral de schuldvraag trekt mij hierbij aan. Zeker de nazi’s kunnen als hoofddaders van de Tweede Wereldoorlog in Europa worden aangewezen, maar namen ze met hun daden niet een veel onschuldige mensen mee? De haat tegen de Duitsers betrof niet alleen de nazi’s met hun verschrikkingsdaden, maar ook mensen die niks met dit alles van doen hadden.

Het bombardement op Dresden is hier misschien wel het aangrijpendste voorbeeld van. Ook omdat het tot doel had de Duitsers verder te ontmoedigen. Een doel dat in mijn ogen zinloos was omdat de burgers in de steden al in de overlevingsstand stonden. Het behoort daarmee tot een zinloos machtspelletje van een paar generaals waar veel piloten in gestonken zijn. Ze zijn verleid tot oorlogsmisdaden bij dit bombardement.

Een boek dat dit misschien wel het meest aangrijpend beschrijft is het de roman Vertrokken van de Franse schrijver Henri Coulonges. Hij weet op meeslepende wijze te vertellen hoe een meisje van 12 jaar het bombardement op haar stad ervaart. Hoe het haar hele leven ontwricht en haar tot keuzes dwingt waar je een meisje van 12 jaar niet toe kunt dwingen.

Vertrokken

Deze week sta ik stil bij de roman Vertrokken van Henri Coulonges, dit voorjaar – 70 jaar na het bombardement op Dresden – uitgegeven door Uitgeverij Nieuw Amsterdam.

Henri Coulognes: Vertrokken. Oorspronkelijke titel: L’adieu à la femme sauvage (1979). Vertaling: Geertui Maks en Lia Tuijtelaar. Amsterdam: Nieuw Amsterdam Uitgevers, 2015. ISBN: 987 90 468 1863 3. Prijs: € 24,95. 448 pagina’s.