Tagarchief: etienne van heerden

Intertekstualiteit – #WoT

image

intertekstualiteit (v.), fundamentele verwevenheid van (literaire) teksten.

De vele literaire verwijzingen in de De consequenties van Niña Weijers geven de roman niet alleen bagage mee. Ze zijn wel degelijk functioneel en komen nooit irritant op mij over. Ik kan er zelfs een beetje van genieten, merk ik bij het lezen.

Zoals de verwijzing naar het essay de Mythe van Sisyphe van Albert Camus of het toneelstuk Happy Days van Samuel Beckett. Allemaal bijzondere boeken die ik ken uit mijn studietijd. Ik las ze toen met plezier, liet me meenemen door de geheimen die in deze teksten scholen. Niña Weijers bracht mij weer terug naar deze dierbare leeservaringen.

Zo krijgt het woord intertekstualiteit heel mooi betekenis. Het sluit nauw aan bij de leeservaring van weleer en komt in mijn ogen in De consequenties niet irritant over. De vertelster moedigt stiekem zelfs aan om deze boeken te gaan lezen. Ze geeft met haar verhaal extra richting in deze boeken.

Hetzelfde wat bijvoorbeeld Etienne van Heerden in Klimtol oproept door het boek Homo ludens van Johan Huizinga aan te halen. Beroemde boeken waarnaar verwezen wordt om de lezer op te roepen deze boeken ook te gaan lezen. Dat is een vorm van intertekstualiteit die je naar meer en andere boeken doet verlangen.

Niña Weijers: De consequenties. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact. ISBN 987 90 254 4292 7. Prijs: € 19,95. 288 pagina’s.

#WoT

Bij de #WoT schrijven bloggers over een woord of een foto. Elke donderdag verschijnt een nieuw woord waarover je kunt bloggen. Deelname is geheel vrijblijvend. Plaats een reactie onder dit bericht waarin je het linkje plaatst naar je blog.

De #WoT is opgezet door @metkcom en daarna door @pixelprinces overgenomen. Vanaf september 2014 hou ik het stokje in mijn hand. Schrijf vandaag mee over het woord ‘Intertekstualiteit’.

Vergeet niet mijn boekbespreking van De consequenties op Litnet te lezen

Aantrekken en afstoten

20141008_193726De roman Klimtol van Etienne van Heerden is het verhaal van Ludo Loeloeraai, een jojospeler. Hij reist in de jaren zestig door de Karoo van dorp naar dorp in opdracht van Coca Cola. Hij probeert het drankje en de jojo aan de man te brengen met zijn optredens in scholen.

Etienne van Heerden had bij zijn optreden in de Amsterdamse bibliotheek zijn eigen klimtol bij zich. Een jojo uit de jaren zestig, met groot het logo van Coca Cola op de zijkant. De jojo was daarmee het enige contact met de buitenwereld voor de bewoners in de Karoo die een tamelijk afgezonderd bestaan leiden.

Het verhaal van Etienne van Heerden verwijst op verschillende manieren naar dit bijzonder spel. Hij laat zich hierbij inspireren op de studie naar de mens en het spel van de Leidse hoogleraar Johan Huizinga Homo Ludens uit 1938. De hoofdpersoon heeft er zijn naam aan te danken, maar ook de roman zelf is op die wijze geconstrueerd.

Zo komt het spel van de jojo, een spel van aantrekken en afstoten, duidelijk naar voren in zijn liefde voor de getrouwde Elsabé. Het lijkt te slingeren als een jojo aan een koord en schiet alle kanten op. Hierbij beheerst Ludo Loeloeraai niet altijd het spel. Hij raakt regelmatig de grip op Elsabé kwijt. Net als dat Elsabé de grip op haar kleindochter Doris verliest.

Het is een paar tellen stil. ‘Mijn kleindochter is nergens thuis.’
‘Wie is dat wel?’
‘Ik weet nooit wat ik tegen haar moet zeggen. Ze heeft zoveel opgekropt. Ze kan zo onverwacht vanuit de flank schieten.’
‘Ze is een jojoër,’ antwoordt hij.
‘Maar wat is ze verder nog?’ vraagt Elsabé. ‘Als ze zichzelf nooit toestaat iets anders te zijn.’ (341-2)

Een dialoog waarin Etienne van Heerden speelt met zijn verhaal. Overal keren de elementen en motieven terug. Tot op het kleinste detail.

Het is mooi om de beweging van de jojo terug te zien in de roman zelf. Etienne van Heerden laat de jojo overal terugkomen en jojoot met de personages en het verhaal. Hij laat zien hoe de kunstenaar een jojospeler is. Het geeft veel plezier om zo’n verhaal te lezen.

Etienne van Heerden: Klimtol. Oorspronkelijke titel: Klimtol. Nederlandse vertaling Karina van Santen en Martine Vosmaer. Amsterdam: Uitgeverij Podium, 2014. ISBN 987 90 5759 693 3. Prijs: € 22,50. 400 pagina’s.

Taal en verhaal

20141004_190529Het Afrikaans sijpelt overal in de vertaling van Klimtol door. In prachtige bewoordingen weet Etienne van Heerden zijn lezer te pakken. Het Nederlands in de vertaling van Karina van Santen en Martine Vosmaer buitelt over zichzelf en laat het Afrikaans duidelijk doorklinken.

Zoals in de beschrijving van de Australische boemeranggooier die Ludo Loeloeraai in het hotel tegenkomt vlak voordat hij zijn act geeft. De boemerang verdringt meer en meer de jojo van Ludo.

Ludo had op zijn beurt de hoelahoep vervangen. De hoelahoepspeelster zit achter de lobby en geeft de hoepel aan Ludo. Hij geeft hem op zijn beurt door aan de Australische boemerangartiest. De verteller bedient zich nu van de volgende beeldspraak:

De stem van de boemerangkoning vult de lobby. Zijn stem is een wild ding, een hoppende kangoeroe die de ruimte vult mt wilde, buitenlandse energie. De Australiër draait met zijn heupen en laat ze binnen de hoepel wervelen tot vermaak van iedereen. Het lukt hem de plastic ring te laten draaien en Ludo heeft zijn jojo in zijn kontzak gestopt, waar hij nu wacht als een opgerold egeltje. (87)

Uit dit fragment spreekt een taal die vervuld is van het Afrikaans en zich van beelden en vergelijkingen dient die in het Nederlands niet kunnen of te ver gaan. Etienne van Heerden weet beelden op te roepen die geheimzinnig en mooi tegelijk zijn. De hoepel die rond de heupen van de Australiër cirkelt en de jojo als opgerold egeltje in de kontzak. Het zijn beelden die het verhaal versterken en richting geven.

Daar is Klimtol van vervuld. Overal spreekt de tekst in een taal die dicht bij het Afrikaans blijft. Het lijkt daarmee te spreken wat Etienne van Heerden bij zijn interview in Amsterdam naar verwees. ‘Het moeizame proces van de vertaling.’ Misschien omdat de talen dicht bij elkaar liggen. Misschien omdat ze in de details zo sterk van elkaar verschillen.

Het maakt Klimtol daarmee ook een verhaal van Zuid-Afrika dat zich niet makkelijk laat invullen voor een algemeen verhaal. Uit elke bladzijde spreken de taal en het verhaal van Zuid-Afrika.

Daarmee onderscheidt Klimtol zich van verhalen die veel algemener en universeler zijn. Die spelen in steden die inwisselbaar zijn of waarin personages lopen die overal kunnen rondlopen. Dat is bij Etienne van Heerden geenszins het geval. Hij weet een prachtig Zuid-Afrika op te roepen in taal en verhaal.

Etienne van Heerden: Klimtol. Oorspronkelijke titel: Klimtol. Nederlandse vertaling Karina van Santen en Martine Vosmaer. Amsterdam: Uitgeverij Podium, 2014. ISBN 987 90 5759 693 3. Prijs: € 22,50. 400 pagina’s.

Klimtol

20141004_190546Met de naam van zijn nieuwste roman schenkt Etienne van Heerden gelijk het Afrikaanse woord voor jojo aan het Nederlands: Klimtol. Een woord dat in het Nederlands even mooi klinkt als in het Afrikaans. Wat mij betreft mag de klimtol gelijk de jojo overnemen.

De hoofdpersoon in Van Heerdens roman is Ludo Loerloeraai. Hij is een begenadigd jojospeler. Het spel met de klimtol geeft hem de mogelijkheid zich even te bevrijden van zijn schuldgevoel.

Zo weet Etienne van Heerden het schuldgevoel van de blanke Zuid-Afrikaan prachtig te verwoorden. Het schuldgevoel waaronder zijn generatie romanschrijvers gebukt gaat. Het schuldgevoel van de apartheid. Het is steeds de apartheid in de verhalen en gebeurtenissen die de kop opsteekt in zijn romans.

De uitwerking van het verdriet en verleden is steeds weer nieuw. Het levert mooie inzichten op en vooral een mooi verhaal. Dat lees ik ook nu weer in de roman van Etienne van Heerden: het zijn de verhalen met magie en beroering die de personages van hun schuldgevoel bevrijden.

Met prachtige zinnen, poëtische zinnen. Ze grijpen je bij de kladden en helpen het verhaal nog geheimzinniger te maken:

Hij heeft gedachten die de gewoonte hebben ononderbroken als meeuwen op de wind te zweven. (190)

De rol van de ander, krijgt bij Van Heerden prachtige invulling in deze roman. Hier is het Snaartje Windvogel, een personage dat in zijn roman In de plaats van liefde al voorkomt en hier een mooi vervolg krijgt. De jintoe (hoer) sluipt door het verhaal en schiet door de duisternis. Ze weet zelfs het verhaal van de hoofdrolspeler Ludo te verdringen.

Bij Snaartje Windvogel is het niet het spel. Bij haar is het verleden en het verzwijgen dat haar tot een krachtig personage maakt. Haar geheimzinnigheid en toverkracht geven veel spanning en lijkt de jojo in handen van de schrijver. Dat het verhaal hier onverwachte wendingen maakt, lijkt hier alleen maar onderdeel van te zijn.

Zo demonstreert Etienne van Heerden weer in zijn roman Klimtol dat het verhaal van Zuid-Afrika nog lang niet is uitverteld. De geheimzinnigheid van het land in combinatie met de krachtige beeldrijke taal maken Klimtol tot een prachtig werk. De Karoo komt meer dan ooit tot leven, samen met de geheimzinnigheid van de Noordelijke Kaap.

Etienne van Heerden: Klimtol. Oorspronkelijke titel: Klimtol. Nederlandse vertaling Karina van Santen en Martine Vosmaer. Amsterdam: Uitgeverij Podium, 2014. ISBN 987 90 5759 693 3. Prijs: € 22,50. 400 pagina’s.

Lees de vervolgbespreking Aantrekken en afstoten over de metafoor van de jojo.

Hoe zag internet er in 1999 uit?

image

Voor het symposium van komende vrijdag over de Zuid-Afrikaanse cultuursite litnet.co.za ben ik eens in het internet van 1999 gedoken. Het is 15 jaar geleden, maar het internet van die tijd doet nu prehistorisch aan. We surfden over het www met de browser ‘Netscape’ en gebruikten massaal nog Windows 95 of de eerdere versie Windows 3.1.

Veel van de sites die we nu gebruiken, waren er toen nog helemaal niet. Zoals facebook (2004), twitter (2006) en buienradar (2006). Sommige websites zijn zelfs alweer verdwenen, zoals hyves (2004-2013). Google bestond krap twee jaar, we zochten in 1999 nog vooral via Ilse. Het in 1998 gelanceerde startpagina.nl won aan populariteit.

Apple was een nagenoeg failliet concern, maar lanceerde een jaar eerder de succesvolle iMac. In 1999 werden de verschillende kleuren van deze computer gepresenteerd op de website. Microsoft had een jaar eerder in 1998 Windows 98 gelanceerd. Windows XP zou pas twee jaar later het licht zien, terwijl de software-ontwikkelaar binnenkort de service stopzet.

In deze tijd lanceert de Zuid-Afrikaanse schrijver Etienne van Heerden het ‘aanlyn-boekejoernaal’ Litnet.co.za. De site in die vormgeving bleef tot 2006 bestaan en bevat alle elementen van websites uit die tijd: een lange lijst links naar artikelen in het kladblok-lettertype FixedSys.

In 2006 wordt de website aan een nieuwe layout onderworpen en komt in een heus content management systeem (CMS). Het systeem wordt in januari 2012 vervangen door de huidige website. Litnet is nu meer dan ooit veranderd in een groot skakel-festijn. Bezoekers kunnen zelf bloggen, een reactie achterlaten of een discussie starten.

Het ‘aanlyn-boekejournaal’ waarmee Etienne van Heerden in 1999 begon, heeft zijn ultieme gedaante aangenomen.

Litnet – Van boekenhuis naar cultuurhuis

litnetKomende vrijdag lever ik een bijdrage aan het symposium: Digitaal Afrikaans: Internet en de Afrikaanse literatuur. Ik mag iets vertellen over het Zuid-Afrikaanse Litnet waarvoor ik sinds 2001 schrijf.

Ik sta stil bij de vraag wat dit digitale medium kan betekenen voor Nederlandse studenten en geïnteresseerden in de Zuid-Afrikaanse letterkunde.

Litnet is opgericht in 1999 door Etienne van Heerden. Op 11 januari 1999 ging de website online als een ‘aanlyn-boekejoernaal’. Het kreeg de veelzeggende ondertitel ‘die boekehuis met baie wonings’ mee. De voertaal was Afrikaans, aangevuld met artikelen in het Engels, Nederlands en Xhosa.

Al vrij snel verviel het woord boeken. Nu pakt de website het veel breder en omvat het onderwerp ‘cultuur’. Naast het huis met de vele woningen, is het ook de stem van de Zuid-Afrikaanse cultuur in al zijn gevarieerdheid. Het huidige ‘Mission Statement’ staat in het Engels:

LitNet aims to provide a robust virtual home for culture lovers and to remain the leading South African multicultural online journal. As a broad cultural journal with an Afrikaans-speaking heart but an openness to a multicultural environment and living space, it also accommodates other languages such as Xhosa, English and Dutch.

Deuitbreiding naar een Engelstalig platform voor Zuid-Afrikaanse cultuur heeft de laatste jaren veel aandacht gekregen. De wekelijkse nuusbrief in het Afrikaans krijgt mogelijk ook een Engelstalige variant.

Het ligt in de bedoeling dit nog verder uit te bouwen in de nabije toekomst. Of er ooit een Nederlandstalige nieuwsbrief komt, is de vraag. Het Nederlandse publiek is te versnipperd en te klein voor het gewenste resultaat.

Benieuwd naar mijn lezing, kom gerust langs vrijdagmiddag in Leiden.

Lees de boeiende lezing van Etienne van Heerden over de relatie van internet met het postmodernisme (in Afrikaans)