Tagarchief: eerste wereldoorlog

Eline

De titel roept onmiddellijk de associatie op met die beroemde roman van Louis Couperus: Eline Vere. En het grappige is dat de verteller van Michelle Vissers roman met dit gegeven ook in het verhaal speelt. Hoofdpersoon Eline Kant maakt namelijk kennis met de echtgenote van de schrijver die in Den Haag woont. Ze is op bezoek bij Véronique, een tante van een goede vriend.

Véroniques medebewoonster Jette komt binnen met een Haagse vriendin die zich voorstelt als Elisabeth.
‘En u, Eline is uw naam? Kijk eens aan,’ zegt Elisabeth. ‘Dan bent u ongetwijfeld een groot liefhebber.’
Eline kijkt verwonderd, waarop Véronique uitlegt dat Elisabeth de vrouw is van de schrijver Louis Couperus, die onder meer beroemd is vanwege zijn roman Eline Vere. Het echtpaar woont in de buurt, en is deel van de groep Indiëgangers die elkaar veelvuldig opzoekt. (325)

De verteller legt deze intertextuele relatie in het verhaal over een eerdere historische roman van Michelle Visser: Véronique. Deze roman speelt aan het eind van de 19e eeuw, in de tijd dat Louis Couperus’ roman verschijnt. De roman Eline is iets later, in de eerste wereldoorlog.

Academisch milieu

Eline en haar man Wieger Kant wonen in Leiden. Haar leven is in het academische milieu. Haar man is archeoloog aan de universiteit en ook haar roots liggen hier. Ze heeft weliswaar zelf niet gestudeerd, maar haar vader is een geroemd wetenschapper. Ze leidt met haar zoontje en dochtertje een betrekkelijk zorgeloos leventje. Ook al is het oorlog en is niet alles voorradig.

Haar leven verandert als haar man Wieger naar Drenthe gaat voor onderzoek naar een net ontdekt veenlijk. Het ligt daar en Wieger wil de vondst graag daar ter plekke onderzoeken. Als hij is vertrokken mist Eline haar man. Ze verkoopt een kostbaar familiejuweel, koopt een automobiel en rijdt met haar kinderen naar het Drentse platteland.

Het leven daar in dat kleine dorpje verschilt nogal van haar leventje in Leiden. In Leiden draait het om de tennisbaan en thee drinken bij vriendinnen. Hier ziet ze heel andere dingen. De dorpsbewoners zijn niet heel rijk en moeten veel moeite doen om te overleven. Bovendien zijn ze allemaal gelovig, iets waar Eline heel erg aan moet wennen. Je kunt daar niet zomaar de dominee tegenspreken, laat staan het bestaan van God ter discussie stellen.

Aanpassen in het dorp

Weet Wieger zich heel mooi aan te passen in het dorp, Eline heeft daar wat meer moeite mee. Ze ziet wel hoe het leven daar misschien wat armer is, ze merkt ook dat de dorpsbewoners minder gecompliceerd en veel eenvoudiger leven. Het eenvoudige leven biedt veel voordelen. Ze merkt het aan haar kinderen die al heel snel hun draai op het Drentse platteland vinden.

Op de achtergrond klinkt de Eerste Wereldoorlog. Voor Eline en Wieger in Nederland merken ze er niet van wat er bijvoorbeeld in Duitsland en Engeland ervaren wordt. Daar sneuvelen eindeloos veel jonge mannen en zijn vrouwen gedwongen in de fabriek te werken of het verkeer te regelen.

In de roman Eline klinken deze verhalen ook door. Uit de brieven van Wiegers tante in Bremen en Elines vriendin Rose in Londen, lees je het andere verhaal over de oorlog. Hoe mensen zich zorgen maken om hun echtgenoot, zoals bij Rose, of haar zoons, zoals tante Flora van Wieger. Zo komt het verhaal van de grote oorlog tot je als lezer.

Niks mee van de Grote oorlog

Is het in Leiden vooral te merken aan de schaarste, op het Drentse platteland krijg je bijna niks mee van de Grote oorlog. In Drenthe gaat het om heel andere dingen. Het gebrek aan medische zorg ondervindt Eline als haar goede vriendin in het kraambed sterft. Het kind ligt in een stuit waarbij de hulp van de arts uit Assen te laat komt.

Toch kan ze niet aarden in Drenthe; nadat ze vrijend met haar man in het open veld wordt aangetroffen, wordt ze vriendelijk doch zeer dringend verzocht om te vertrekken. Het doet haar verdriet, zeker ook omdat ze later hoort dat een meisje op de kermis ongewenst zwanger is geraakt. Zonder pardon doen haar ouders of ze haar niet kennen en sturen hun dochter zwanger weg. Terwijl ze nog maar een kind is.

Die hypocrisie doet Eline veel verdriet en maakt haar ook een beetje boos. Maar door een geluk ontmoet ze de jonge arts Lucas. Het is een oude bekende van Eline en als ze halsoverkop naar Wieger moet, reist hij met haar mee naar Drenthe. De dorpsbewoners zijn wel blij met de arts en vragen of hij wil blijven. Hij wil wel graag naar het dorp komen, maar dan wil hij dat Eline er dan ook mag zijn.

Politieke belangstelling

Een bijzondere tijd breekt aan. Lucas blijkt niet alleen een arts te zijn, hij heeft ook veel politieke belangstelling. Als tot overmaat van ramp de Spaanse griep uitbreekt, heeft hij er handen vol aan. Het is een heftig stuk uit de roman. Zo na de capitulatie van de Duitsers, slaat deze epidemie flink toe. Niet alleen in het buitenland, ook in Nederland en zelfs Drenthe weet de dans niet te ontspringen.

Hier legt de verteller een mooie relatie tussen Lucas die familie blijkt te zijn van Veronique. Ze krijgt later in de roman een klein rolletje als Eline haar bezoekt. En precies daar maakt ze kennis met de vrouw van Couperus. En niet alleen dat ook blijkt Veronique een felle voorvechtster van de vrouwenbeweging te kennen: Aletta Jacobs. Hier gaan de arbeidersbeweging en de voorvechters van vrouwenrechten soms hand in hand. Maar soms vechten ze voor tegenstrijdige belangen. Niet altijd handig, maar Eline is blij als ze eindelijk in 1922 mag kiezen voor de Tweede Kamer.

Met de roman Eline geeft schrijfster Michelle Visser een interessant tijdperk nieuwe literaire invulling. Het is een tijd die vaak aan de aandacht ontsnapt. Al is er wel veel meer aandacht voor de Eerste Wereldoorlog gekomen. Niet alleen wat de grote oorlog in buurlanden als België, Frankrijk en Duitsland heeft gedaan, maar ook wat het voor Nederland heeft betekend.

Slagveld

De enorme impact van de vele op het slagveld gesneuvelde mannen in Duitsland, Engeland en Frankrijk komt via de gesneuvelde neven van Wieger en de vermiste man van vriendin Rose in Engeland heel dichtbij. Als Rose haar man dan eindelijk weer ziet, is hij voor het leven getekend. Hij mag er dan wel zijn, maar haar oude man komt nooit meer terug.

Michelle Visser legt hier ook een mooi verband met de opkomst van de vrouwenbeweging. De beweging in Engeland krijgt aandacht via de brieven van vriendin Rose. Eline komt in contact met de beweging in Nederland via voorvechters als Aletta Jacobs. Maar Eline zet haar talent op een heel andere manier in.

Historische werkelijkheid

Eline is een mooi boek, waarin de historische werkelijkheid en het dramatische verhaal hand in hand gaan. Soms dreigt het een beetje in te zakken, maar gelukkig weet de verteller dan snel weer vaart in het verhaal te brengen. Zo komt alles voorbij: geluk, verdriet, voorspoed, liefde en zelfs erotiek krijgt een plekje in het verhaal.

Michelle Visser geeft de vrouw aan het begin van de vorige eeuw een stem in haar roman. Daarmee benadrukt ze dat de geschiedenis gedomineerd wordt door mannen, maar dat vrouwen een minstens even grote rol spelen. Ze doet dit in een mooie, meeslepende schrijfstijl. Dat maakt Eline tot een verhaal die indruk maakt. Het is het verhaal van de vrouw die niet zo snel voorbijkomt in de geschiedenisboekjes. Daarmee krijgt de vrouw met Eline een gezicht en een verhaal. Binnen alle conversies van de periode waarin het verhaal speelt.

Michelle Vissser: Eline, Historische roman. Amsterdam: Meulenhoff Boekerij, 2019. ISBN: 978 90 225 8587 0. 368 pagina’s. Prijs: € 19,99.
Bestel via Bookaroo

Le Sacre du Printemps

Het beroemde muziekstuk Le Sacre du Printemps van Igor Stravinsky is in 1913 uitgevoerd in Parijs. In zijn roman De spion over Mata Hari refereert Paulo Coelho naar deze beroemde première. Het is de muziekgeschiedenis ingegaan vanwege het moderne karakter van de muziek én de bijbehorende choreografie.

Stravinksy hanteerde een modern klankidioom dat het publiek nog niet gewend was. Maar vooral de vernieuwende choreografie van de danser Vaslav Nijinsky veroorzaakte tumult tijdens de uitvoering. Publiek dat al vanaf de eerste minuut met elkaar op de vuist ging.

De rite van het voorjaar die hier werd opgevoerd, verwijst naar heidense toestanden. De dans is een regelrechte paringsdans, waarvan de erotiek afspat. Je kunt het overigens bij enkele muzikale passages uit dit overdonderende en ritmische werk van Stravinsky ook denken.

Mata Hari had graag bij dit ballet opgetreden als danseres, suggereert de verteller in Paulo Coelho’s roman. Ze vertelt hierin over Astruc, de zoon van een Belgische rabbijn die een theater in Parijs liet bouwen, het Théâtre des Champs-Élysées. Vlak na de opening van dit theater is hier het beroemde dansstuk van Le Sacre du Printemps van Igor Stravinsky hier uitgevoerd. Ze begrijpt deze actie niet, maar hierin klinkt nijd door omdat de choreograaf volgens de verteller een imitatie van haar dans liet zien.

Ik denk liever aan Astruc als iemand die in staat was zijn hele kapitaal op het spel te zetten door een theater te bouwen en dat te openen met Le sacre du printemps, een stuk van een onbekende Russische componitst, wiens naam ik me niet kan herinneren, met in de hoofdrol die idioot van een Nijinski die gewoon een imitatie liet zien van mijn masturbatiescène uit mijn eerste Parijse optreden. (75)

Het is overigens zeer goed voor te stellen dat Astruc dat eerste Parijse optreden van Mata Hari in 1905 heeft bezocht. Daar danste ze voor een elitair Parijs’ publiek in het Musée Guimet.

Het is van de verteller Mata Hari ook boosheid omdat ze op initiatief van dezelfde Astruc bijna met de beroemde danser en choreograaf Nijinski in Milaan zou hebben opgetreden. Ze zou te moeilijk, impulsief en onuitstaanbaar zijn geweest.

Heerlijk zoals de schrijver Paulo Coelho hier 2 legendarische momenten bij elkaar brengt. De tanende danseres Mata Hari en de bijzondere premiere van het muziekstuk Le Sacre du Printemps van Igor Stravinsky.

Bekijk de uitvoering van Le Sacre du Printemps door Leonard Bernstein

Paulo Coelho: De spion. Oospronkelijke titel: A Espiã. Vertaald door Piet Janssen. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij De Arbeiderspers, 2016. ISBN: 978 90 295 1134 6. 176 pagina’s. Prijs: € 12,50. Bestel

De spion

Het leven van Mata Hari is eindeloos herschreven en verfilmd. Inspiratiebron voor kunstenaars, schilders, musici en schrijvers. De Spaanse schrijver Paul Coelho heeft zich door het verhaal van de spionne laten verleiden in zijn laatste roman: De spion. Het sluit qua thematiek prachtig aan op het thema van de duivelse spionne die de vijand verleidt.

Of zoals ze het zelf in in een brief aan Maître Clunet schrijft:

Onschuldig ben ik nooit geweest, sinds ik voet heb gezet in deze stad waar ik zo van hou. […] Met de misdaden ik wél begin, waarvan de grootste was dat ik een geëmancipeerde en onafhankelijke vrouw was in een door mannen geregeerde wereld, daarmee kwam ik weg. Maar ik werd veroordeeld voor spionage terwijl de enige concrete informatie die ik vergaarde, roddels waren uit de salons van de high society. (24)

Vervolgens duikt de verteller in het verhaal van de bijzondere danseres uit Friesland. Ze is een intrigerende vrouw. Al beweert ze in haar eigen brief aan het begin van de roman, dat het heel waarschijnlijk is dat haar naam snel vergeten zal zijn.

Niet dus. De roman van Paul Coelho is niet de eerste roman die zich heeft laten inspireren door deze exotische danseres die veel mannenharten op hol heeft gebracht.

Het verhaal van Paul Coelho benadert Mata Hari vanuit verschillende gezichtspunten. Je proeft de nabijheid in haar eigen brieven. Het schuurt tegen melancholie en boosheid in. Het berust allemaal op een misverstand. De poging om haar leven naar zichzelf toe te trekken in de gevaarlijke oorlogstijd wordt haar fataal.

Ze krijgt het niet voor elkaar en is het slachtoffer van verdachtmakingen en beschuldigingen. Dat haar minnaars haar rechters zijn, zorgt ervoor dat de schrijver van de laatste brief in de roman, zich moet uitspreken als de spreker van het Bijbelse Prediker. Op de stoel van de rechter zit de schuldige, terwijl de onschuldige tegenover hem staat.

De chef contraspionage, Ladoux, moest haar wel veroordelen omdat hij al verantwoordelijk werd gehouden voor de Dreyfus. Een gerechterlijke dwaling waar de Fransen zich vandaag nog voor schamen. Dat hij hiermee een nieuwe gerechterlijke dwaling in gang zette, is hem dit keer niet kwalijk genomen. Sterker nog: het Franse volk had in dit stadium van de oorlog behoefte aan een slachtoffer.

Het slachtoffer is Mata Hari. Een vrouw die net zo sterk en overtuigend als Jeanne d’Arc vecht, maar ze draagt de smet op zich dat ze zich inlaat met mannen. En haar charmes inzet om haar doel te bereiken. Overigens krijgt juist Jeanne d’Arc 3 jaar later wel die erkenning. Ze wordt heilig verklaard.

Paulo Coelho: De spion. Oospronkelijke titel: A Espiã. Vertaald door Piet Janssen. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij De Arbeiderspers, 2016. ISBN: 978 90 295 1134 6. 176 pagina’s. Prijs: € 12,50. Bestel

Lees het vervolg: Le Sacre du Printemps »

Gevaarlijke spionne? – Mata Hari (4)

De bewonderaars van Mata Hari krijgen een bijzonder plekje. Een bureau met veel rozen en wat aantekeningen van bewonderaars. Ze worden verbeeld met de leren jassen, als heuse spionnen en rechercheurs. De oorlog treedt het verhaal binnen. Je ziet een paar paspoppen met leren jassen waarop de beelden van marcherende Duitse en Franse legers.

Het is het verhaal van de oorlog waarin Mata Hari van aanbeden vrouw verandert in een soort heks. Een spionne, een niet te vertrouwen vrouw. Hier wordt haar eerdere opportunistische houding haar fataal. Ze is een bedreiging geworden en krijgt van de Fransen de beschuldiging dat ze voor de Duitsers werkt.

Ze is gedurende de hele Eerste Wereldoorlog verdacht. En dat is ook wel te begrijpen als je ziet hoe ze in de oorlogsjaren nog rondreist door Europa. Ze is zich er niet bewust van hoe verdacht ze zich maakt. Haar liefde voor mannen in uniform versterkt deze verdenkingen alleen maar.

Mata Hari wordt gedreven door haar zucht naar luxe. Dezelfde hebzucht die haar vader in een faillissement stortte. Ze wil op grote voet leven en dat leven ook in de moeilijke oorlogsjaren doorzetten. Is ze echt een spionne geweest. Ik weet het niet. Als spionne heeft ze geen heldendaden verricht. Het is haar zelfs fataal geworden.

Het mondt uiteindelijk in de executie waarmee de tentoonstelling in Leeuwarden begint. Een leven dat bijzonder tragisch eindigt. Zelfs voor het vuurpeleton staat ze met de rechte rug. Ze schijnt haar executeurs zelfs een handkus te hebben toegeworpen. Ze stond er in dezelfde bontjas, als waarin ze gearresteerd werd.

Die dood heeft er mede voor gezorgd dat ze nog altijd niet vergeten is. Een grote expositie is aan haar gewijd. Ze krijgt nog altijd die aandacht. Sterker nog: ze is de bron voor een heuse mythevorming. Margaretha Zelle, een bijzondere vrouw met een leven dat tot de verbeelding spreekt en dat als inspiratie voor velen dient.

Mata Hari, De mythe en het meisje is tot en met 2 april 2018 te zien in het Fries Museum te Leeuwarden.

Lieve Nonnie – Mata Hari (3)

Op de banken waar je kunt zitten, liggen reproducties van haar plakboeken, boordevol met foto’s en krantenberichten over haar verschijning. De hele wereld was bevangen door deze vrouw. Ze verovert de aandacht van heel veel mensen, vooral mannen.

Precies op die plek ligt een brief aan haar dochter. Het klinkt vol verdriet. Een moeder mist haar kind:

Lieve Nonnie,

Ik verlang erg je eens te zien. Ik heb er altijd zoveel moeite voor gedaan. Maar het is nooit gelukt.

Op de andere kant staat:

Ik weet niet wat je van me denkt, maar — dit kan ik je zeggen, ik heb het recht je dit te vragen.

Je moeder

Eronder staat in dik blauw potlood:

zoo ’n smeerlap he. UK

Dat geeft een ander inkijkje in het leven van Margaretha Zelle. Ze is ook een moeder waarover de wereld een oordeel heeft. Ze heeft haar dochter niet op kunnen voeden en probeert vergeefs grip op haar te krijgen. Vergeefs, de brieven zijn zonder effect. Ze heeft veel oproepen naar haar ex-man MacLeod gestuurd, maar hij stuurde ze uiteindelijk ongeopend retour.

Mata Hari, De mythe en het meisje is tot en met 2 april 2018 te zien in het Fries Museum te Leeuwarden.

Terug in de tijd – Mata Hari (2)

Na de opening van de gebeurtenissen 100 jaar geleden, spring je terug in de tijd, bij het begin. De biografie van Mata Hari, begint bij Margretha Zelle in Leeuwarden. Ze is de dochter van de plaatselijke schoenenverkoper. Ze leven op grote voet. Zo rijdt ze bijvoorbeeld in een speelgoedrijtuig met 2 bokken ervoor door de Friese hoofdstad. De mensen kijken haar met een lichte verwondering na. Ze hebben kapsones.

Je ziet enkele poesie-albums liggen en komt dan bij het rampzalige faillissement uit. Vader Zelle leefde op te grote voet en gaat failliet. Hij verdwijnt en laat de familie berooid achter. Margretha’s ouders scheiden en nog geen jaar na de scheiding overlijdt haar moeder. Margretha komt op een kostschool in Leiden terecht. Het loopt uit op een affaire met de schooldirecteur.

Ze ontsnapt uit haar ellendige bestaan door te trouwen met de officier MacLeod. Een oproepje in de krant brengt haar met hem in contact. Ze trouwt korte tijd later en vertrekt met hem naar Nederlands-Indie. Het stel krijgt 2 kinderen. Echt lekker gaat het niet met het huwelijk.

De jongen overlijdt. Hij zou vergiftigd zijn, maar de informatie in het museum geeft aan dat MacLeod waarschijnlijk aan een geslachtsziekte leed, die hij overdroeg aan zijn kinderen. Bij de behandeling met kwik moet het waarschijnlijk zijn foutgegaan.

Het huwelijk is al snel niet meer te redden. Ze gaan scheiden en een moeilijke periode breekt voor Margaretha Zelle aan. Ze staat voor de beslissing: of ze gaat haar kind opvoeden of ze gaat haar geluk in Parijs beproeven. Ze mag van haar ex-man niet haar kind opvoeden, hij houdt haar bij haar weg en ze vertrekt. Mislukt het eerste bezoek, het tweede is erg succesvol.

In Nederlands-Indië heeft ze goed gekeken naar de Oosterse dans en het Wajongspel. Ze weet de aandacht te trekken met een eerste optreden in Musee Guinet. Het zit daar bomvol met invloedrijke mannen die helemaal bevangen door haar raken. Ze schiet als een komeet omhoog, zo snel spreekt iedereen over haar. Veel vrouwen spraken schande van haar, maar de meeste mannen schudden misschien nee, maar ze waren erg getroffen door haar verschijning.

Mata Hari is al snel de bestbetaalde artiest in Parijs. Op de tentoonstelling is dit in de grootste zaal heel mooi vormgegeven. Er hangen witte gordijnen met projecties van een dansende vrouw. Er klinkt Oosterse muziek en aan de wanden zie je projecties van de bekende danseres Mata Hari met de juwelen en kroontjes met hoorntjes eraan.

Op ooghoogte zie je een beeld van Shri Shiva, het beeld waar Mata Hari aan het eind van haar eerste dansvoorstelling in het museum voor Aziatische kunst zich op de grond liet vallen. Ook zie je de wajangpoppen en andere attributen bij haar optredens.

Mata Hari, De mythe en het meisje is tot en met 2 april 2018 te zien in het Fries Museum te Leeuwarden.