Tagarchief: biografie

De spion

Het leven van Mata Hari is eindeloos herschreven en verfilmd. Inspiratiebron voor kunstenaars, schilders, musici en schrijvers. De Spaanse schrijver Paul Coelho heeft zich door het verhaal van de spionne laten verleiden in zijn laatste roman: De spion. Het sluit qua thematiek prachtig aan op het thema van de duivelse spionne die de vijand verleidt.

Of zoals ze het zelf in in een brief aan Maître Clunet schrijft:

Onschuldig ben ik nooit geweest, sinds ik voet heb gezet in deze stad waar ik zo van hou. […] Met de misdaden ik wél begin, waarvan de grootste was dat ik een geëmancipeerde en onafhankelijke vrouw was in een door mannen geregeerde wereld, daarmee kwam ik weg. Maar ik werd veroordeeld voor spionage terwijl de enige concrete informatie die ik vergaarde, roddels waren uit de salons van de high society. (24)

Vervolgens duikt de verteller in het verhaal van de bijzondere danseres uit Friesland. Ze is een intrigerende vrouw. Al beweert ze in haar eigen brief aan het begin van de roman, dat het heel waarschijnlijk is dat haar naam snel vergeten zal zijn.

Niet dus. De roman van Paul Coelho is niet de eerste roman die zich heeft laten inspireren door deze exotische danseres die veel mannenharten op hol heeft gebracht.

Het verhaal van Paul Coelho benadert Mata Hari vanuit verschillende gezichtspunten. Je proeft de nabijheid in haar eigen brieven. Het schuurt tegen melancholie en boosheid in. Het berust allemaal op een misverstand. De poging om haar leven naar zichzelf toe te trekken in de gevaarlijke oorlogstijd wordt haar fataal.

Ze krijgt het niet voor elkaar en is het slachtoffer van verdachtmakingen en beschuldigingen. Dat haar minnaars haar rechters zijn, zorgt ervoor dat de schrijver van de laatste brief in de roman, zich moet uitspreken als de spreker van het Bijbelse Prediker. Op de stoel van de rechter zit de schuldige, terwijl de onschuldige tegenover hem staat.

De chef contraspionage, Ladoux, moest haar wel veroordelen omdat hij al verantwoordelijk werd gehouden voor de Dreyfus. Een gerechterlijke dwaling waar de Fransen zich vandaag nog voor schamen. Dat hij hiermee een nieuwe gerechterlijke dwaling in gang zette, is hem dit keer niet kwalijk genomen. Sterker nog: het Franse volk had in dit stadium van de oorlog behoefte aan een slachtoffer.

Het slachtoffer is Mata Hari. Een vrouw die net zo sterk en overtuigend als Jeanne d’Arc vecht, maar ze draagt de smet op zich dat ze zich inlaat met mannen. En haar charmes inzet om haar doel te bereiken. Overigens krijgt juist Jeanne d’Arc 3 jaar later wel die erkenning. Ze wordt heilig verklaard.

Paulo Coelho: De spion. Oospronkelijke titel: A Espiã. Vertaald door Piet Janssen. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij De Arbeiderspers, 2016. ISBN: 978 90 295 1134 6. 176 pagina’s. Prijs: € 12,50. Bestel

Lees het vervolg: Le Sacre du Printemps »

Luthers inktpot

Op het kasteel de Wartburg waar Luther een aantal maanden gezeten heeft nadat hij vogelvrij is verklaard door de Duitse keizer, is een inktvlek op de muur van de kamer waarin Luther verbleef. Het is een beroemd verhaal over de hervormer waarin hij regelmatig bezoek kreeg van de duivel.

De duivel probeerde hem te verzoeken en in een nacht de inktpot en greep naar de schim die hem dwarszat. Op die plek zit nog altijd een donkere inktvlek tegen de muur.

Ik heb als kind vroeger nachtmerries gehad van die inktpot van Luther. Ik was doodsbenauwd dat ik de duivel mij ook ’s nachts zou opzoeken. Een klasgenootje van mij vertelde eens dat hij regelmatig de duivel op bezoek had. Ik vreesde het ergste.

Dat Luther elke nacht gepijnigd werd door de duivel en net zulke verleidingen kreeg als Jezus destijds in de woestijn kreeg. Dat zou mij toch niet mogen gebeuren. Hoe zou je je kunnen wapenen tegen een bezoek van de duivel? Ik wist het niet. Zou je een psalm moeten zingen?

Ik tuurde langs de gordijnen, durfde mijn bed niet uit, maar kreeg nooit bezoek van de duivel. Voor mij was de inktpot niet nodig. Al vrees ik soms nog oprecht de demonen die je aardig kunnen dwarszitten. Het beste is om ze te omarmen en binnen te laten alsof het je vrienden zijn. Een inktpot tegen de muur gooien is alleen maar plezier voor hen.

Daarom kan het natuurlijk ook niet waar zijn. Luther zou nooit zo’n kluns zijn om de duivel op deze manier in de kaart te spelen.

Volker Leppin: Maarten Luther, Biografie van een hervormer: denker, monnik, rebel. Originele titel: Martin Luther, Vom Mönch zum Feind des Papstes. Uit het Duits vertaald door Huub Stegeman. Amsterdam: Meulenhoff, 2017. ISBN: 978 90 290 9190 9. 192 pagina’s. Prijs: € 17,99. Bestel

Veel bewaard gebleven van Luther

Uit het onderzoek van biograaf Volker Leppin blijkt dat er heel veel bewaard is gebleven van Luther. Naast de boeken zelf zijn er bijvoorbeeld ook veel college-aantekeningen van Luthers studenten te vinden. Ze geven een natuurgetrouwer beeld dan de gemythologiseerde Luther die later naar voren komt.

Wat in Leppins biografie vooral opvalt, is dat hij het boek heeft opgebouwd in een vorm waarbij hij de opkomst, het hoogtepunt en uiteindelijk ook de neergang van Luther beschrijft. Luther heeft aan het eind van zijn leven ook een aantal beslissingen genomen die niet altijd voordelig waren.

Daarmee benadrukt Volker Leppin ook dat Luther gewoon een mens van vlees en bloed is geweest. Aan een aantal dingen hield hij halsstarrig vast en dat stond een goede samenwerking met andere hervormers in de weg. Best jammer, ook omdat dit een samenwerking met mensen als Zwingli in de weg stond. Daarmee is het verhaal van Luther niet alleen een verhaal van lof, maar ook een waarin de mindere kanten van deze beroemde reformator aan bod komen.

De gemythologiseerde Luther laat bijna een goddelijk persoon zien. Hij stond ook midden in de wereld en zijn onbuigzame karakter heeft ook in de weg gestaan. Het laat zien dat alles mooie en minder mooie kanten heeft. Daarmee is de biografie van Volker Leppin mooi om te lezen. Al moet je wel door de saaie gedeeltes heen worstelen waarin de theologische verhandelingen belangrijker zijn dan de verhalen.

Volker Leppin: Maarten Luther, Biografie van een hervormer: denker, monnik, rebel. Originele titel: Martin Luther, Vom Mönch zum Feind des Papstes. Uit het Duits vertaald door Huub Stegeman. Amsterdam: Meulenhoff, 2017. ISBN: 978 90 290 9190 9. 192 pagina’s. Prijs: € 17,99. Bestel

Het spoor van Luther

Het spoor van Maarten Luther zoek ik verder in de biografie van Volker Leppin. Het is een samenvatting van een groter werk dat de Duitse kerkhistoricus en theoloog in 2006 schreef.

In zijn boek betrekt Leppin niet alleen de vele verhalen die over de reformator bekend zijn. Hij ontkracht ook een aantal mythen die rond de figuur van de Duitse kerkhervormer zijn ontstaan. Zoals het verhaal van de appelboom die Luther vandaag zou planten als hij wist dat morgen de wereld zou vergaan. Deze uitspraak is pas na de Tweede Wereldoorlog de wereld in geholpen, maar komt op 1 of andere manier bijzonder authentiek over.

Er zou een heel boek te schrijven zijn over alle verhalen van Luther die niet waar zijn. Denk aan de inktpot die hij op de Wartburg tegen de muur zou hebben gesmeten omdat de duivel hem verzocht. Aan dit verhaal wordt oprecht getwijfeld, net als de opmerking ‘Hier sta ik, ik kan niet anders’. Luther heeft dit nooit uitgesproken voor de Rijksdag in Worms. Na afloop zou hij ook gezegd hebben: ‘En nu een pot bier’. Die opmerking is niet geboekstaafd, maar bevat mogelijk meer waarheid.

Overigens zijn het niet alleen de mythes die na Luthers dood zijn ontstaan, maar ook de duiding die de latere Luther geeft aan zijn eerdere leven. Hij weet de afloop dan en heeft eigenlijk zijn jonge jaren herschreven. Voor Volker Leppin is het reden om juist te onderzoeken hoe het echt gegaan is.

Volker Leppin: Maarten Luther, Biografie van een hervormer: denker, monnik, rebel. Originele titel: Martin Luther, Vom Mönch zum Feind des Papstes. Uit het Duits vertaald door Huub Stegeman. Amsterdam: Meulenhoff, 2017. ISBN: 978 90 290 9190 9. 192 pagina’s. Prijs: € 17,99. Bestel

De Bijlmer en zijn bouwmeester

Een heuse biografie over de bouwmeester van de Bijlmer. Het boek De betonnen droom is een mooie mix geworden van de futuristische wijk ten zuidoosten van de hoofdstad: de Bijlmer en de man op wiens tekentafel deze stad vorm kreeg: Siegfried Nassuth.

Daan Dekker heeft dit boek geschreven. Het is een mooi verhaal geworden. Aan de hand van zijn speurtocht naar de sporen van de inmiddels overleden ontwerper en de vele mensen die hem gekend hebben, schrijft Dekker het verhaal van de Bijlmer zelf.

Hij staat stil bij allerlei vragen en ontwikkelingen. Hoe een gedroomde wijk in een nachtmerrie verandert. Hoe veel mensen de Bijlmermeer zien als een mislukt project. Of hoe het mogelijk is dat deze woonwijk met honingraadflats is verworden tot een symbool van architectonische grootheidswaanzin.

Is het echt zo dramatisch gesteld met deze wijk? De vernieuwingsdrift van tegenstanders heeft de Bijlmer wel gemaakt tot een wijk die inwisselbaar is met allerlei andere nieuwbouwprojecten. Stond het eerst nog symbool voor gelijkheid en zag Siegfried Nassuth het groen als dé toegevoegde waarde, later is het vooral het beton en de hoogbouw geweest waartegen mensen zich verzetten.

In de biografie van Daan Dekker is het tijd voor de nuancering. Hij spreekt voorstanders en tegenstanders. De architect Pi de Bruijn heeft geen goed woord over heeft voor Amsterdam Zuidoost. Hij presenteert Siegfried Nassuth als een driftig mannetje dat zijn gelijk moet hebben. Als je hem tegenspreekt, verschijnt bij hem het schuim op de lippen.

Dit terwijl de architect Rem Koolhaas lyrisch is over de Bijlmer, zo vertelt Daan Dekker in zijn biografie.

Rem Koolhaas had zich al meerdere malen lovend over de woonwijk uitgelaten. ‘De Bijlmer heeft een monumentale grootsheid en is, ondanks haar onbeholpenheid, ruwheid en eentonigheid, een architectonisch spektakel. In haar monotomie, hardheid, ja zelfs in haar brutaliteit.’ (264)

De Bijlmer als ‘Socialisme in de jungle’. Het heeft niet mogen baten, want de woonwijk moest eraan geloven de laatste 25 jaar. Nog geen 25 jaar oud vielen de honingraadflats ten prooi aan de sloophamer. Het project was voor veel mensen mislukt. Maar zijn het niet heel andere fouten die gemaakt zijn bij de Bijlmer? En heeft deze wijk wel een kans gekregen?

Het lijkt er vaak op dat Nederlanders een duidelijk oordeel hebben over wat schoonheid is. Temidden van krakkemikkige woningen in een overvolle binnenstad, bijvoorbeeld. En moet iedereen echt aan een gracht wonen midden in Amsterdam. Net als het oordeel dat veel mensen klaarhebben over Almere. Het zijn plaatsen waar je blijkbaar niet trots op mag zijn.

Daan Dekker: De betonnen droom: over de Bijlmer en zijn eigenzinnige bouwmeester. Amsterdam: Thomas Rap, 2016. Prijs: € 19,99 (paperback). ISBN 9789400404731. 366 pagina’s.Bestel

Schuldgevoel

Op een mooie manier weet Nelleke Noordervliet in haar roman Aan het einde van de dag het personage Katherina Mercedus Donker te verweven met haar eigen verhaal. Ze heeft een slechte relatie met haar vader. Haar vader is arbeider in hart en nieren en moet weinig hebben van intellectuelen met hun praatjes. Hij mist de daden van deze mensen en verwijt zijn dochter iets soortgelijks te doen.

De puber Katherina Mercedus Donker verzet zich op alle mogelijke manieren tegen haar dominante vader. Daarom loopt ze al op jonge leeftijd weg en gaat in Parijs werken. In de Franse hoofdstad hoopt het meisje dat nog op het gymnasium zit, zich te onttrekken aan haar vader.

De geschiedenis herhaalt zich als haar zoon Jimmy op 16-jarige leeftijd wegloopt en bij zijn vader in Spanje gaat wonen. Haar dochter verdwijnt uiteindelijk bij een therepeut in Amerika die haar onthoudt van haar broodnodige medicatie. De Amerikaan is van mening dat een vleesloos dieet met voornamelijk rauw voedsel de echte Hanna zou tonen. Voor Katherina is dat niet reden om haar dochter te leren begrijpen.

Ze wordt gegrepen door dezelfde trots als haar vader. Hij laat niet het achterste van zijn tong zien. Katherina hoort pas het echte verhaal van hem als haar vader dood is. Zeker, hij heeft gevochten in het Spanje als er de burgeroorlog heerst in 1936. Hij komt gewond terug. Gered door een vrouw die Mercedes heet. Ze haalt de kogel waarmee hij getroffen is, met een mes uit zijn lijf.

Hij is het contact met de groep verloren. Hij en zijn kameraad Benny komen onder vuur te liggen en worden geraakt. Willem neemt zijn vriend mee op de schouder, maar Benny sterft. Het is ijskoud, een dikke laag sneeuw ligt over het land. Willem moet zijn vriend achterlaten, maar heeft het stervenskoud.

Het echte verhaal vertelt oom Frits:

‘Hij zei dat het zijn schuld was dat ze het contact met de groep waren verloren. Dat-ie dat zichzelf nooit heeft vergeven. En dat-ie Benny naakt in de sneeuw heeft achtergelaten om zelf warm te blijven. Daar kon hij niet over uit. Ik moest erover zwijgen, zei hij.’ (229)

Vlak na het overlijden van Willem, verbreekt Frits de belofte omdat je aan een dode geen verplichtingen hebt. Maar hij vindt het wel heel belangrijk dat Willems dochter Katherina het verhaal hoort. Het werpt een ander licht op haar vader. Het lijkt erg op het schuldgevoel waaronder Katherina Mercedes Donker leidt.

De hoofdpersoon van deze roman worstelt eveneens met een schuldgevoel. Dat ze haar kinderen te weinig aandacht gegeven heeft en koos voor een druk leven als minister. Geen tijd voor de sores van het gezin. Voor haar voelt dit als falen. Ze beseft dat ze misschien haar kinderen te weinig aandacht en liefde heeft gegeven. Het is dezelfde harteloosheid waarmee haar vader haar gehart heeft.

Of zoals oom Frits het zegt:

‘Hij had het zichzelf makkelijker kunnen maken in zijn leven.’

Als hij meer zijn kwetsbaarheid had getoond en meer van zichzelf aan zijn dochter liet zien. Het zou mogelijk geholpen hebben om haar niet op te zadelen met eenzelfde harteloosheid en meedogenloze houding.

Dit heeft Nelleke Noordervliet heel mooi weten te verwoorden in haar roman Aan het eind van de dag.

Nelleke Noordervliet: Aan het eind van de dag. Roman. Amsterdam: uitgeverij Augustus, 2016. ISBN: 978 90 254 4869 1. Prijs: € 19,99. 352 pagina’s.Bestel

Een perfecte dag voor literatuur

Dit is mijn tweede bijdrage over de roman Aan het eind van de dag van Nelleke Noordervliet. We lazen dit boek bij Een perfecte dag voor literatuur van notjustanybook.nl. Lees de bijdragen van anderen in de reacties.