Tagarchief: bach

Doorschuiven

Wat ik overigens frappant vind is dat het publiek bij het concert in de Nicolaikerk eerst rond het Sweelinckorgel in het midden van de kerk zit. Als het concert van Toon Hagen zich verplaatst naar het hoofdorgel, schuift het publiek meer naar de westkant van de kerk.

Ik kies een plekje vooraan en vraag me later af of het niet te dicht bij het orgel is. Zeker in het slotstuk komt het instrument best op me af. De intonatie zonder compromissen maakt het instrument extra scherp. Dan kun je de ruimte inderdaad misschien wat beter mee laten spelen door verderop te zitten. De gedachte dat ik iets zou missen, speelt mee.

Het stuk van Toon Hagen zelf “Morning dance” is rustiek opgebouwd. Ook mooi gespeeld op de fluiten van het hoofdorgel. Het is een heel spannend instrument, demonstreert Toon Hagen. De compositie is geïnspireerd op psalm 104, waarin heel de natuur God lof zingt. Toon Hagen weet het in fraaie lijnen uiteen te zetten, mooie motieven die geleidelijk in elkaar overgaan. Zeker ook omdat de ritmes eveneens geleidelijk verschuiven.

De muziek van Bach is muziek waar je niet op uitgekeken raakt, volgens Toon Hagen. Het legatospel van Bachs orgelkoraal “Wir Christenleut”, BWV 612 uit het Orgel=Büchlein is eigenlijk best gedurfd op dit orgel. Grenst soms tegen het houdbare aan, maar Toon Hagen weet hiermee een heel andere kant van het instrument op te roepen. Gedurfd omdat het gevaar van de brei dreigt, maar hij pakt erg mooi uit.

Voor Toon Hagen blijven de 6 Triosonates van Bach muziek die je tot in het oneindige kunt uitvoeren. Hij verrast vanmiddag met de zware registraties op de eerste Triosonate in Es, BWV 525. Een muziekstuk dat meestal heel subtiel en fijngevoelig wordt uitgevoerd. Het levert best verrassende elementen op.

Daarmee komt het slotstuk, de feestelijke “Preludium en Fuga in G”, BWV 541 nog extra onder druk te staan. Glasheldere mixturen in combinatie met een heel strak, bijna zakelijk. Dan komt het best op je af als je best wel dicht op het orgel zit.

Al blijft het geweldig om het einde zo mooi groots en meeslepend te horen. De Fuga krijgt daarmee het volle werk dat het verdient!

De Frauenkirche in Dresden en Goldberg van Bert Natter

img_20160714_211800.jpgDe roman Goldberg van Bert Natter speelt voor een groot gedeelte in Dresden. De hoofdpersoon Bas Lesage is er in 2020 tijdens de herdenking van het bombardement. Onderwijl gaan zijn gedachten terug naar zijn held: de muzikant Goldberg.

Voor mij staat de poster die ik van mijn ouders kreeg, symbool voor de wederopbouw van de kerk in de jaren 1990. Het gebouw fascineerde mij, maar misschien vooral door de herinnering aan de ruïnes van dit gebouw in de tijd van de DDR.

Vlog over Bert Natters roman Goldberg

Aan de hand van deze poster bespreek ik de bijzondere roman van Bert Natter.

Orgelspelen in de Frauenkirche

Het spel tussen fantasie en werkelijkheid voert Bert Natter prachtig uit in zijn roman Goldberg. Zoals bij zijn speurtocht naar het leven en werk van Goldberg. Hoofdpersoon Bas Lesage of Sebastian Savage zoals hij zich op de cover van zijn boek over Bach noemt, ziet de wereld om zich heen veranderen in de wereld van Goldberg.

Bas Lesage gaat met de systeembeheerder Dieter mee de kerk in omdat er een storing is in het orgel.

Hij mag mee omhoog en ziet de speeltafel. Het instrument is een reconstructie van het Silbermann-orgel dat hier voor het bombardement in de kerk stond. Overigens behelst de reconstructie alleen het uiterlijk, de façade van het instrument. Achter het front huist een modern instrument.

Het resultaat van een strijd tussen 2 kampen, de eerste wilde een nauwgezette reconstructie van het orgel van Silbermann. De tweede wilde achter het historisch ogende front een instrument waarop muziek uit de tijd van ontstaan van de kerk gespeeld kan worden, maar waar ook moderner werk goed op klinkt.

De laatsten hebben gewonnen. Het is een orgel geworden net 4876 pijpen, waarvan de kleinste amper tien centimeter is en de grootste meer dan vijf meter lang. (308)

Buiten is Dieter tegen hem opgefietst en nu maakt Bas van de gelegenheid gebruik om kerk van binnen te zien en het orgel van dichtbij te bekijken. Er is een computerstoring in het orgel die Dieter moet verhelpen. Hij start Windows XP op terwijl Sebastian het orgel van dichtbij gaat bekijken. Even later krijgt hij de vraag of hij een stukje wil spelen, maar hij kan helemaal niet spelen. Het maakt volgens de systeembeheerder Dieter niet zoveel uit wat hij speelt, als hij maar iets speelt.

Mijn vingertoppen liggen al een tijdje op de toetsen en daar gaan ze. Mijn vingers drukken de toetsen in en ik kan er niets aan doen, ik ben niet in staat te begrijpen wat ze beweegt, met een mogelijkheid kan ik ze sturen, of tegenhouden. Kunt u wellicht een stukje spelen? Dat zal Dieter weten, ik zal die hele herbouwde koepel laten instorten onder het geweld van mijn spel. (371/372)

Er gebeurt een wonder. Bas heeft niet in de gaten wat zijn vingers precies doen, maar ze maken een vloeiende beweging. Hij hoort wat zijn handen precies spelen: de Goldberg Variaties. Ze spelen de 26e variatie. Bas voelt hoe Goldberg zich een weg vreet door zijn lichaam.

Als de technicus zijn hoofd weer om de hoek steekt, moet Dieter wel iets over het orgelspel van Bas zeggen. Sebastian hangt voorover gebogen van de pijn in zijn buik.

‘U heeft geen woord te veel gezegd,’ zegt de Duitser vriendelijk, ‘u bent inderdaad een waardeloze organist.’ (373)

Hij gaat naar de wc bij het orgel voor als de organist hoge nood heeft. Als Bas klaar is, is de pijn in zijn buik verdwenen.

De roman Goldberg zit vol met dit soort raadselachtigheden. De verteller wisselt steeds van de fantasie naar de werkelijkheid en terug. Het is een schommelen van het verhaal waarmee hij speelt. De verwarring haalt je soms ook uit balans als lezer. Dan lijk je de weg kwijt te raken. Gelukkig heeft de werkelijkheid dan weer snel genoeg grip op je.

Bert Natter: Goldberg. Amsterdam: Uitgeverij Thomas Rap, 2015. ISBN: 978 94 004 0358 1. 632 pagina’s. Prijs: € 22,90. Bestel

Boek en muziek – #50books vraag 26

image

In Bert Natters roman Goldberg speelt de klavecimbelspeler Johann Gottlieb Goldberg een belangrijke rol. Deze Duitse muzikant uit de 18e eeuw is vooral bekend geworden door een compositie van Johann Sebastian Bach: Aria mit 30 Veränderungen BWV 988, beter bekend als de Goldberg Variationen.

Aria mit Variatonen

Ik lees het boek momenteel en ik laat mij door het verhaal leiden aan de hand van de Aria mit 30 Veränderungen. Het is een heerlijke combinatie. Lezen terwijl je muziek luistert. Als de muziek dan aansluit bij het boek dat je leest, is dat helemaal een intense leeservaring.

Lezen of luisteren

Overigens kan ik bij heel veel muziek niet lezen. Zo laat ik mij erg afleiden door muziek waarbij de tekst zich erg opdringt. Eigenlijk kan ik geen popmuziek verdragen bij het lezen. Ook is het lastig als ik naar wel erg intense orgelmuziek luister die meer van mij vraagt dan een aanwezigheid op de achtergrond. Dan moet ik kiezen tussen lezen of luisteren.

Van der Horst en Mulisch

Toch kan het ook zijn dat een bepaald nummer of muziekstuk intens verbonden is met een boek. Zo horen voor mij Harry Mulisch roman Het stenen bruidsbed en Anton van der Horst orgelvariaties ‘Christ lag in Todesbanden’ bij elkaar. Ze zijn ontstaan rond dezelfde tijd en bevatten allebei een strenge structuur en orgelpunt. Wat ze bindt is hun weerbarstigheid en strubbbelingen met het onderwerp, de vraag wie schuldig is in een oorlog, versus de opstanding van Jezus.

Boekenvraag 26

Dat brengt mij bij de vraag voor vandaag:
Denk jij bij een specifiek boek aan een bepaald muziekstuk of liedje?

En wat doe je dan als je dat boek leest of dat muziekstuk of liedje hoort? Sla je dan het boek open of luister je even naar het nummer? Ik ben benieuwd naar de antwoorden.

Blog mee over #50boeken

Schrijf een blog over de vraag van vandaag en laat hieronder in de reactie een linkje naar je site staan. Heb je zelf een idee voor een vraag? Ze zijn van harte welkom. Mail gerust een vraag of stel hem in via het contactformulier.

#50books

De leesvraag #50books is een initiatief van Peter in 2013. Martha nam het in 2014 over en in 2015 ging Peter zelf weer verder. Vanaf de eerste vraag doe ik regelmatig mee. Naar overzicht van alle vragen.

Erbarm dich mein in andere uitvoeringen

image

Naast de interpretaties op orgel kom je het koraalvoorspel ‘Erbarm dich mein’, van Bach ook in andere uitvoeringen tegen. Speurend op youtube stuit ik op een pianouitvoering en met orkest of zelfs in een samenstelling van 9 contrabassen.

Orgel met flugelhorn

Een mooie poging om deze orgelmuziek op een integere manier te verklanken, maar hij mislukt in de herhaling als de flugelhorn begint de melodie te variëren met trillers en ander leed. Een gemiste kans omdat het begin laat horen dat het zeker niet onaardig klinkt.

Alleen de ‘verfraaiing’ is eerder een publieke verkrachting in plaats van een poging tot interpretatie. Misschien een Poolse angst dat hetzelfde te snel gaat vervelen?

Piano: Naoumoff

Op de piano klinken bewerkingen van orgelstukken van Bach vaak heel aardig. Zeker de koraalbewerking Erbarm’ dich mein O Herre Gott klinkt mooi op een vleugel. De pianist weet melodie goed boven de begeleidende achtsten uit te laten komen. Waar de piano in versterkt, is het leggen van accenten. De pianist Naoumoff weet dit treffend in zijn interpretatie van dit muziekstuk te stoppen.

Orkest: Von Karajan met Raymond Leppard & English Chamber Orchestra

De orkestuitvoering van dit orgelstuk in de uitvoering van Von Karajan maakt het muziekstuk wel pompeus. Alle associatie met het orgelstuk valt weg. Ook een strijkersorkest biedt veel mogelijkheden om accenten te leggen en te spelen met pianissimo en fortissimo.

Orchestre de chambre van Jean-Francois Paillard

Een meer Barokke uitvoering van Jean-Francois Paillard. De uitkomende stem heeft een lichte vibratie, in de herhaling van de eerste twee regels verschuift het accent in de begeleiding en wordt veel meer pianissimo gespeeld. Het tempo is mooi en gedragen. In tegenstelling tot Von Karajan vallen hier wel de spannende akkoorden waar Bach mee speelt weg.

Variant met 8 contrabassen en 1 ‘uitkomende’ bas

Een heel bijzondere uitvoering met 8 contrabassen die de achtsten spelen en 1 contrabas als uitkomende stem. Het geeft de muziek is sinisters. De roep om erbarmen lijkt in de laatste fase beland, maar de uitvoering is verrassend. De donkere klank maakt het spel met de akkoorden wel sterker.

Erbarm dich mein op youtube

image

Op youtube blijkt er ook een aardige verzameling van uitvoeringen van Bachs orgelkoraal: ‘Erbarm dich mein, o Herre Gott’, BWV 721. Een beetje speuren levert best leuke voorbeelden op om de vele verschijningsvormen van dit koraalvoorspel te bespreken.

Willem van Twillert: Harderwijk

Uitgevoerd op het orgel van Bätz in Harderwijk. Hij voert het koraalvoorspel van Bach in een rustig tempo uit, tegen het trage, met een accent op de melodie. De achtsten in de begeleidende akkoorden accentueert hij ook wat soms een beetje zeurderig overkomt.

Feike Asma: Oude kerk Amsterdam

De beroemde uitvoering van Feike Asma in de Oude kerk van Amsterdam. Hij voert dit koraalvoorspel in de film Toccata van Van der Horst uit als een jongetje op zoek is naar zijn kat en per ongeluk in de Oude kerk verzeild raakt.

Hij heeft bijna een trager tempo dan Willem van Twillert, maar hij speelt de achtsten bijna staccato, wat het erbarmen meteen sterker uitdrukt. Sacraal uitgevoerd in een mooi, strak tempo. Bij deze uitvoering twijfel ik of de misser halverwege de derde maat bewust of onbewust is. Feike Asma vond het blijkbaar niet de moeite om het opnieuw te spelen.

Gert van Hoef: Sint Janskerk Gouda

Een geliefd koraalvoorspel van de jonge organist en prijswinnaar van het Feike Asma-concours Gert van Hoef. Hij speelt het op zijn youtube-kanaal diverse keren, waaronder op zijn eigen elektronicum.

De uitvoering in de Goudse Janskerk is tegen het zijïge aan. Ook hier met de tremulant, refereert sterk naar Feike Asma door combinatie met de Sesqualter. Al speelt Gert van Hoef het koraalvoorspel heel wat stroperiger.

Ton Koopman

Ton Koopman gebruikt in deze uitvoering de fluiten. De uitkomende stem valt bijna helemaal weg omdat hij het uitvoert op hetzelfde manuaal. Het refereert sterk naar de uitgave voor uitvoering op 1 manuaal. Veel organisten gebruiken er namelijk het pedaal bij voor de onderste tonen. Op zich is dat niet nodig en Bach-interpreet Ton Koopman doet dat vanzelfsprekend.

Hij gaat ver in het zoeken naar oorspronkelijke bedoelingen van de grote componist. De uitvoering komt verder vrij zakelijk over, totdat hij verderop ineens een triller heeft in de achtsten. Vermoedelijk om een misser te verbloemen, maar misschien is er wel een tekstuele aanwijzing die deze triller van Koopman motiveert.

Jacques van Oortmerssen: Live in Smarano

Een live-uitvoering van Jacques van Oortmessen in Smarano bij de Interationale orgelacademie in 2013. Hij speelt het muziekstuk in de Italiaanse stad in een gedragen tempo met een tongwerk als uitkomende stem. Een registratie die hij ook gebruikt bij zijn uitvoering op zijn Bach-cd in de Dom van Roskilde.

Gerhard Weinberger: Treutmann-orgel Grauhof

Een bijna romantische uitvoering op het Treutmann-orgel in de Stiftskirche St. Georg in Grauhof. Weinberger speelt in een heel mooi, gedragen tempo. De begeleidende akkoorden zijn in een registratie met strijkers. Een van de weinige mooie uitvoeringen met de tremulant in de uitkomende stem. Ik meen in de uitkomende stem ook een tongwerk te horen. Het koraal klinkt vol en totaal.

Pierre Cochereau: Notre Dame Parijs

Deze opname is bijna stroperig traag. Het maakt het koraalvoorspel wel heel statig en ontdoet het onderwerp van het zo treffende erbarmen. Elke regel wisselt hij af tussen cornet en trompet, waardoor een bijna vraag-antwoord-spel ontstaat. De uitkomende stem speelt hij wel heel erg legato.

Ik ken een opname van Cochereau op cd waarbij hij het koraalspel van Bach 2 keer zo snel speelt. Daarin verschuift de betekenis van het vers bijna naar een vrolijk ritme. Daar lijkt hij meer te zinspelen op effect, terwijl hij hier veel sterker inspeelt op het gevoel.

Andere uitvoeringen

Lees over ‘Erbarm dich mein’ op andere instrumenten