Categoriearchief: orgel

Mystieke migraine

De Middeleeuwse mystici omringen zich met beelden, licht en bijzondere geluiden. De waarneming vormt bij de non en mystica Hildegard von Bingen (1098-1179) de kern van het werk. Ze ziet God aan zich verschijnen in visioenen. Zwarte kooltjes, brandende punten, schietende sterren, vlammende ogen en cirkelvormige figuren vliegen rond in die visioenen.
Met een glimlach las ik laatst in Oliver Sacks’ Companion de theorie dat de twaalfde eeuwse non aan migraine leed. Onzin van een hedendaagse wetenschapper die de geheimen van de mystici probeert op te lossen, dacht ik.
Toen ik de plaatjes uit een Middeleeuws manuscript van Hildegards Scivias (opgetekend in Bingen rond 1180) zag, was ik echter direct overtuigd. Gelukkig heb ik niet dagelijks migraine, hooguit één of twee keer per jaar, en ik herkende de plaatjes onmiddelijk. De trillende lijnen, de cirkels, de sterren en zelfs de engelen in het hemelse Jeruzalem, ik wist wie ze waren.
Overigens is het verbazingwekkend hoe goed ze de dingen die ze waarneemt, verder verwoordt in haar werk. Daar schuilt minstens de helft in van de kracht van de visioenen. Wanneer een migraine goed tot mij doordringt, kom ik er niet toe wat ik zie te werken in een mooi verhaal. Dat lukt mij niet. Dat migraine zo’n belangrijke bijdrage aan literatuur en geloof heeft geleverd, is al mystiek op zich.

Direct na mijn ontdekking bladerde ik door de Visioenen van de Brabantse mystica en dichteres, de Brabantse Hadewijch. Al snel stuit ik ook hier op de ‘oghen swerde al vol vieregher vlammen. Hare voeren uten monde blixenen ende dondere’. Niet veel anders dus.
Of Hadewijch in 1240, ruim zestig jaar na de dood van haar Bingense collega-non en -dichteres, zich liet inspireren door haar voorgangster of ook aan koppijn leed, is gelukkig een geheim. In het voorwoord van mijn uitgave gaat Frank Willaert helaas niet in op dergelijke theoriën. Dat is jammer, want hij laat een uitgelezen kans liggen tot een herinterpretatie van het werk van Hadewijch.

Tot slot, omdat ik geen afscheid kan nemen van Hildegard von Bingen, heeft ze prachtige liederen geschreven. Muziek en taal vloeien hier wonderlijk mooi in elkaar over. Ze zijn het mooiste om te horen op een koele nazomeravond in een heel grote kerk, waarbij dag en nacht elkaar zoenen in de schemering. De ervaring die ik jaren geleden had met Cercamon in de Leidse Pieterskerk behoort tot mijn mystieke ervaringen. Dan zwijg ik nog over de improvisaties van Bert Matter op sommige liederen op het Hagerbeerorgel.

Orgels in verwoeste steden

Bij het klussen draaide ik het cassettebandje veelvuldig van een uitzending met orgelmuziek. Het is een deel in de serie ‘Orgels in verwoeste steden’ uit 1992. Vijf uitzendingen kon de luisteraar de orgels horen in de Rotterdamse Laurenskerk, de Cathedral of St. Michael in Coventry en de Kreuzkirche in Dresden.
In beide buitenlandse kerken speelde Johann Th. Lemckert in twee uitzendingen. De organisten van de andere kerken bespeelden hun eigen instrument. De meest bijzondere uitzending was de Rotterdamse uitzending. Lemckert bespeelt hier samen met de organist uit Dresden, Michael-Christfried Winkler, de orgels van de Laurenskerk.
De Duitse organist, met Die Wende nog fris in de benen, speelt een prachtige interpretatie op ‘Erbarm dich mein, O, Herre Gott’ BWV 721 van Johann Sebastian Bach. Hij betrekt hierin het geluid van een voorbij rijdende trein op de voormalige spoorbrug, die toen nog vlak langs het koor van de kerk liep. Een verkrachting redeneerde een orgelvriend van weleer over de interpretatie. Ik krijg er geen genoeg van, want ik vind het knap hoe de organist een stoorzender tot deelgenoot maakt.
Eindelijk is het concert van weleer te beluisteren op de archiefsite van de NCRV: luister (tweede item aanklikken).

Hele noten

Ik dacht altijd dat de St. Eustach alleen stond voor wierook en misgezang. Maar nu hebben de protestanten zonder beeldenstorm Parijs overtuigd: ‘Looft God, looft zijn naam allom, want de roomsen die zijn om.’
Vreemd gezicht hoe in zo’n op-en-top katholieke kerk de genefen klinken. En in hele noten… Het gaat nog redelijk vlug, maar ik denk dat dit komt omdat ze kerk maar een halfuur hebben afgehuurd.

Orgelcultuur

De orgelcultuur staat bovenaan de canon van de klassieke muziek voor Nederlanders. Met bijna 27 procent kozen de luisteraars van radio 4 hiervoor uit een lijst van vijftig onderwerpen die een plaatsje in de canon konden krijgen.
Ik las het artikel vanmorgen in NRC. Het internetartikel toont dat de redactie de keuze niet helemaal begrepen heeft door te kiezen voor een foto van een draaiorgel bij het artikel.
Overigens twijfel ik sterk aan het nut van dergelijke internetenquêtes. Luisteraars konden hun favoriet mailen naar radio 4. Een heldere definitie van het begrip ‘cultuur’ ontbreekt op de site van radio 4 waar de oorspronkelijke oproep nog te vinden is. Het behoorde tot een radioprogramma waarbij iedere week een aspect werd behandeld.
Hoe verhoudt zich iets als het Koninklijk Concertgebouworkest als Nederlandse cultuur met de twee andere gegadigden Bernard Haitink en Willem Mengelberg? Deze aantallen bij elkaar opgeteld zouden het orkest mogelijk een eerste plaats hebben bezorgd.
Kortom, een non-bericht. Ingegeven door een groep mailers die opgeroepen is door orgeldespoten om een mailtje richting radio 4 te sturen. Of het daarmee het orgel in het daglicht stelt dat het verdient, betwijfel ik ernstig.
Doe mij dan Wibi Soerjadi, waarvoor de lobby mislukt is. De liefhebbers van deze cultuur schreven hun berichten vergeefs in de reacties onder de oproep van radio 4. Hij haalde zelfs niet de lijst die de deskundigen opgesteld hadden.

Muziek uit de vingers laten glijden

Rotterdam is leuk, Amsterdam is ook heel leuk. Gisteren mocht ik op het orgel in de Oud Katholieke kerk spelen, aan de Ruysdaelstraat in Oud-Zuid. De kerk staat vlakbij Le Garage, ontdekte ik op de terugweg. Ik speelde op de open gebedshuizendag in de wijk. Alle religieuze godshuizen (moskeeën, synagogen en kerken) hadden hun deuren geopend.

Ik vond dat ik matig speelde, de concentratie liet te wensen over en ik kon het orgel ook niet helemaal naar mijn vingers zetten. Ik speelde het hele uur vol met wat werken van Vierne, Walther, Bach en enige improvisaties.

De vingers lieten het klavier nog niet los of twee meisjes met lange haren stonden al in de startblokken met de viool op de schouders. De stukken vlogen ervan af in het prachtige concert voor twee violen. Het klonk bijna zo mooi dat ik het begeleidende orkest niet miste. De twee meiden waren conservatoriumstudenten die de muziek uit hun vingers lieten glijden.

Amerikanen, boeken en krankzinnigheid

Het twaalfde deel van de encyclopedie ‘Het historische Orgel in Nederland’ is gisteren feestelijk in de Oudenbosche basiliek gepresenteerd. De kerk is een kopie van de Sint Pieter in Rome, maar dan vele malen kleiner.

Het blijft een gigantisch bouwwerk, zeker als je beseft dat Oudenbosch een klein dorpje is. En dan zo’n kerk. De schuldige is een krankzinnige pastoor die zo verliefd was op Rome dat hij dat thuis wilde nabouwen. Dat hij zoveel mensen en vooral zoveel geld heeft weten mee te krijgen in zijn gekte.

De Vlaming Luc Ponet concerteerde. Hij kwam erg professioneel over en speelde fraai repertoire. Het was alleen een beetje kort en onbekend. Dat gaf luister- en concentratieproblemen. Ergens was ik blij het gepeupel weer te verlaten. Wel leuk vond ik om Jeroen en Irma even te ontmoeten en bij te kletsen.

De namiddag maakte erg veel goed. Ik stapte in Rotterdam uit om naar de serie Concerts Populaires te gaan van stadsorganist Geert Bierling. Ik was veel te vroeg en kocht de boekenmarkt leeg met Potgieter en ander onnodige boeken. Het concert was prachtig. Bierling maakte met zijn toehoorders een reis naar Hamburg, zoals Bach die ooit maakte.

Stadsorganist Geert Bierling speelde werken van Buxtehude, Bruhns (iemand met adhd, naar de huidige maatstaven volgens Bierling), Boehm en Reincken (iemand die er vreemde hobby’s op nahield, zo zou hij een hoerentent hebben bezeten). En natuurlijk: Bach.

De slotimprovisatie ‘In stylus bombasticus’ kwam inderdaad wat bombastisch over en vormde een schril contrast met de prachtige poëtisch aandoende improvisatie ‘Herinnering aan Hamburg’. De basiliek van Oudenbosch hangt een beetje tussen deze twee improvisaties in. Bombastisch, maar met poëtische verrassingen erin verwerkt.

Het echte toetje kwam gisteravond thuis. Ik had de cd ‘An American in Paris’ van Geert Bierling gekocht. Hij vertelde erbij dat ik hem voluit moest draaien, hij had registraties gekozen die het Rotterdamse Laurensorgel niet zo sterk verrieden.

Prachtig is de cd. Met werken van Vierne, Widor en Alain. Bierling weet ze heel aardig te presenteren. De echte kracht zit hem in de bewerkingen voor orgel van Gershwins Rhapsody in Blue en Ravels Bolero. De eerste vind ik werkelijk onovertroffen. De Bolero wordt mooi als je een paar keer luistert, al blijf ik vinden dat Bierling het einde niet zo fraai heeft opgelost…