Categoriearchief: bach

Orgelspelen in de Frauenkirche

Het spel tussen fantasie en werkelijkheid voert Bert Natter prachtig uit in zijn roman Goldberg. Zoals bij zijn speurtocht naar het leven en werk van Goldberg. Hoofdpersoon Bas Lesage of Sebastian Savage zoals hij zich op de cover van zijn boek over Bach noemt, ziet de wereld om zich heen veranderen in de wereld van Goldberg.

Bas Lesage gaat met de systeembeheerder Dieter mee de kerk in omdat er een storing is in het orgel.

Hij mag mee omhoog en ziet de speeltafel. Het instrument is een reconstructie van het Silbermann-orgel dat hier voor het bombardement in de kerk stond. Overigens behelst de reconstructie alleen het uiterlijk, de façade van het instrument. Achter het front huist een modern instrument.

Het resultaat van een strijd tussen 2 kampen, de eerste wilde een nauwgezette reconstructie van het orgel van Silbermann. De tweede wilde achter het historisch ogende front een instrument waarop muziek uit de tijd van ontstaan van de kerk gespeeld kan worden, maar waar ook moderner werk goed op klinkt.

De laatsten hebben gewonnen. Het is een orgel geworden net 4876 pijpen, waarvan de kleinste amper tien centimeter is en de grootste meer dan vijf meter lang. (308)

Buiten is Dieter tegen hem opgefietst en nu maakt Bas van de gelegenheid gebruik om kerk van binnen te zien en het orgel van dichtbij te bekijken. Er is een computerstoring in het orgel die Dieter moet verhelpen. Hij start Windows XP op terwijl Sebastian het orgel van dichtbij gaat bekijken. Even later krijgt hij de vraag of hij een stukje wil spelen, maar hij kan helemaal niet spelen. Het maakt volgens de systeembeheerder Dieter niet zoveel uit wat hij speelt, als hij maar iets speelt.

Mijn vingertoppen liggen al een tijdje op de toetsen en daar gaan ze. Mijn vingers drukken de toetsen in en ik kan er niets aan doen, ik ben niet in staat te begrijpen wat ze beweegt, met een mogelijkheid kan ik ze sturen, of tegenhouden. Kunt u wellicht een stukje spelen? Dat zal Dieter weten, ik zal die hele herbouwde koepel laten instorten onder het geweld van mijn spel. (371/372)

Er gebeurt een wonder. Bas heeft niet in de gaten wat zijn vingers precies doen, maar ze maken een vloeiende beweging. Hij hoort wat zijn handen precies spelen: de Goldberg Variaties. Ze spelen de 26e variatie. Bas voelt hoe Goldberg zich een weg vreet door zijn lichaam.

Als de technicus zijn hoofd weer om de hoek steekt, moet Dieter wel iets over het orgelspel van Bas zeggen. Sebastian hangt voorover gebogen van de pijn in zijn buik.

‘U heeft geen woord te veel gezegd,’ zegt de Duitser vriendelijk, ‘u bent inderdaad een waardeloze organist.’ (373)

Hij gaat naar de wc bij het orgel voor als de organist hoge nood heeft. Als Bas klaar is, is de pijn in zijn buik verdwenen.

De roman Goldberg zit vol met dit soort raadselachtigheden. De verteller wisselt steeds van de fantasie naar de werkelijkheid en terug. Het is een schommelen van het verhaal waarmee hij speelt. De verwarring haalt je soms ook uit balans als lezer. Dan lijk je de weg kwijt te raken. Gelukkig heeft de werkelijkheid dan weer snel genoeg grip op je.

Bert Natter: Goldberg. Amsterdam: Uitgeverij Thomas Rap, 2015. ISBN: 978 94 004 0358 1. 632 pagina’s. Prijs: € 22,90. Bestel

Waarheid en fantasie

De geheimzinnigheid, bijna magisch-realisme, geeft de roman enerzijds zijn extra dimensie, maar staat tegelijkertijd het verhaal ook in de weg. Daarmee houdt de roman Goldberg van Bert Natter het midden tussen de geschiedenis van Bas Lesage die worstelt met zijn afkomst, de Utrechtse volksbuurt Lombok, het verlies van zijn zus en de drift om in de huid van zijn onderwerp te kruipen: de muzikant Goldberg.

Zijn zus overlijdt aan een overdosis harddrugs. Kort daarvoor woont ze nog even bij hem. Ze is gevlucht uit haar beknellende relatie, maar Bas kan haar ook niet helpen. Ze woont een paar weken bij hem. Hij stuurt haar zelfs weg en ze keert terug naar haar vriend. De rest is geschiedenis, een geschiedenis die Bas zich bijzonder aantrekt.

Het verwerken van dit verlies, doorkruist de speurtocht naar Goldberg. Dat is in het kort gezegd het verhaal in de roman Goldberg. Hoofdpersoon Sebastian Savage (Bas Lesage) is op zoek naar de echte identiteit van deze muzikant. Hij wil de biografie schrijven van deze schimmige figuur uit Dresden. Gevoed door de informatie van zijn overleden informant, speurt hij naar documenten, brieven en andere getuigen van deze muzikant aan het hof van Dresden.

Zittend in bibliotheken stuit hij op brieven en andere eigenaardige documenten. Ze vertellen een verhaal dat hij niet kent en dat telkens als hij het geraadpleegd heeft, verdwenen is. En meer dan dat, hij ontmoet zijn held in de straten, stegen en verdwenen gebouwen van Dresden. Ze praten samen over het Musikalisches Opfer van Johann Sebastian Bach. Verkwisting van zijn talent noemt Goldberg het:

‘Weet je wat ik denk?’ zeg ik.
‘Nee,’ zegt Goldberg.
We staan voor het operagebouw.
‘Bach wilde samen spelen. Dat is het: een spel. Hij verzon die canons alleen maar om een reden te hebben nog een keer samen met jou aan het klavier te zitten. Dit was zijn afscheidscadeau.’ (395)

Goldberg gelooft het niet en vindt de laatste werken van Bach alleen maar verkwisting. Het brengt de ik-verteller Bas Lesage bij een herinnering aan zijn zus met wie hij over hetzelfde muziekstuk sprak. Het betekent niet alleen offer, maar ook slachtoffer, oppert zijn zus.

Zo weet Bas Lesage nog veel verder binnen te dringen in het leven van deze bijzonder muzikant, naar wie de beroemde variaties van Bach zijn vernoemd. Ook duikt de verteller dieper in de compositie zelf, de opbouw van de variaties en de motieven die Bach gebruikt. Zoals de melodie van het lied ‘Mein junges Leben hat ein End’ naar de compositie van Sweelinck die Bach in zijn variaties verwerkt.

Dat brengt hem in de oude stad, de stad zonder ziel, zoals de mensen van nu zeggen. Een façade, veroorzaakt door het bombardement van de geallieerden op de stad op 13 februari 1945, Vastenavond. De roman schetst daarmee een prachtige weergave van een stad die er niet meer is. De gevels geven hun geheimen prijs en de verhalen van het verleden vertellen een prachtig verhaal.

Bert Natter: Goldberg. Amsterdam: Uitgeverij Thomas Rap, 2015. ISBN: 978 94 004 0358 1. 632 pagina’s. Prijs: € 22,90. Bestel

Goldberg

In de roman Goldberg geeft Bert Natter 2 aspecten een mooie rol: de stad Dresden en de klavecimbelspeler Johann Gotlieb Goldberg. Het boek is een ode aan de stad Dresden en tegelijkertijd aan de componist Johann Sebastian Bach. Zijn beroemde Aria mit 30 Veränderungen heeft de naam van de klavecimbelspeler Goldberg gekregen.
Dat is te danken aan de eerste biograaf van Bach, Forkel die beweert dat de graaf Keyserlingk bedlegerig was en de 14-jarige Goldberg vroeg om voor hem te spelen. De graaf zou in die tijd Bach hebben gevraagd om muziek voor Goldberg te schrijven, zodat zijn slapeloze nachten enigszins zouden worden opgevrolijkt.

Natter speelt met deze notitie van Bachs eerste biograaf in zijn roman Goldberg. Hij maakt daarmee een heel nieuwe creatie in zijn werk, dat doordrongen is van een magisch realisme. De hoofdpersoon van de roman, Bas Lesage, raakt helemaal vervuld van Goldberg. Zo sterk zelfs dat hij met zijn held door de stad Dresden loopt en daarmee in het rijke, barokke verleden van de stad terechtkomt. Letterlijk.

De lijn tussen fantasie en werkelijkheid raakt steeds vager gedurende de roman. Allerlei gebeurtenissen laten zich niet met elkaar rijmen. Zoals de bijzondere gewaarwording van de musicoloog Sebastian Savage, zoals Bas Lesage zich noemt op de kaft van zijn boek. Hij krijgt een brief uit Duitsland om wat meer over Goldberg te weten te komen. Dit is het begin van een mysterie.

De uitnodiging blijft jaren liggen, maar kort nadat zijn zus Heleen overlijdt, gaat hij toch naar Dresden. Net te laat, zo blijkt. Zijn informant is net overleden en volgens de gastvrouw, mevrouw Loveday, is Bas Lesage nog net op tijd.

‘Meneer Weiß heeft er nooit aan getwijfeld dat u zou komen. Hij stief in de gelukkige overtuiging dat u op tijd zou zijn en u bent op tijd.’ Ze kijkt op haar horloge, alsof het een kwestie van minuten of seconden was. ‘Niet voor hem, maar wel voor zijn verzameling.’ (141)

Vervolgens krijgt Bas Lesage precies een nacht de tijd om kennis te nemen van de grote bibliotheek van meneer Weiß. In een mapje staan de aanwijzingen voor hem welke boeken hij ter hand moet nemen. Het is het begin van een speurtocht. Als hij de volgende morgen wakker wordt, is alles opgehaald.

Door het boek heen spelen de variaties van Johann Sebastian Bach een prachtige rol. Ze klinken tussen de regels door en je hoort ze in de vele uitvoeringen die er zijn van Glenn Gould tot aan Gustav Leonardt. Uitvoeringen van een meesterwerk die de ik-verteller Bas Lesage naar zich toe probeert te halen door Goldberg te vinden. Een missie die gedoemd is te mislukken en alleen in de fantasie is te overwinnen.

Bert Natter: Goldberg. Amsterdam: Uitgeverij Thomas Rap, 2015. ISBN: 978 94 004 0358 1. 632 pagina’s. Prijs: € 22,90. Bestel

Boeken met muziek – #50books antwoorden vraag 26

image

Boeken en muziek gaan prima samen stelt boekenblogger Wim. Bij het lezen draait hij vaak muziek, meer als achtergrondbehang dan om intens naar te luisteren. Als het wat intensiever moet, luistert hij jazz. Dat ontregelt een beetje, schrijft hij.

Leonard Cohen

De boekentip als het om muziek en lezen gaat, in de mooiste combinatie dat boek en muziek elkaar aanvullen, is Leonard Cohens The Book of Longing. Hierbij past uitstekend de muziek van zijn cd Ten New Songs uit 2001, stelt Wim. Dat Philip Glass op dit boek muziek heeft gemaakt, vermeldt hij wel. Maar dit is niet geschikt om te luisteren als achtergrond muziek bij het lezen.

Philip Glass

Ik heb genoten van deze muziek van Philip Glass, ik ben ook een fan. Al vraagt hij soms meer aandacht dan de achtergrond. In sommige gevallen is de muziek van Glass juist prachtig als achtergrond omdat het de cadans van het lezen zo mooi kan stimuleren.

Muziek als afleiding

Mooi om te lezen dat de boekenvraag Jannie juist stimuleerde erover na te denken. In eerste instantie zag ze er niet zoveel in, bij het lezen leidt muziek haar juist teveel af. Maar ze heeft zeker wel dat een boek haar kan stimuleren om naar bepaalde muziek te gaan luisteren.

Grote zwijgen

Dat heeft ze bijvoorbeeld gehad met het boek van Erik Menkveld Het grote zwijgen. Zo verwijst de titel van het boek naar een symfonisch lied van Diepenbrock, Im grossen Schweigen op een tekst van Friederich Nietzsche. Het zorgde bij Jannie ervoor dat ze zich in muziek is gaan verdiepen waar ze in eerste instantie niet zo snel bij zou uitkomen.

Louis Paul Boon

Martha denkt bij muziek meteen aan het boek Menuet van Louis Paul Boon. De titel verwijst naar een bepaalde dans waarop veel muziek geschreven is, het verwijst naar de kleine passen die de dansers moeten maken. Het blijft een beetje de vraag of het boek ook echt muziek in je losmaakt.

De dikke Steinz

Daarom helpt het om de dikke Steinz open te slaan. Dan gaat er een wereld voor je open. Je komt dan Wurthering heights tegen van Emily Brontë waarop Kate Bush een gelijknamig nummer geschreven heeft. Of wat dacht je van Lolita van Nabokov dat Martha doet denken aan The Police.

Lolita

Het laatste nummer herinner ik mij bij een Leids leesclubje. We lazen toen inderdaad Lolita en daar kwam inderdaad dit nummer van The Police ter sprake.

Tietekont

Blogger Carel heeft wat minder verbeelding nodig bij muziek en boeken. Hij verwijst met plezier naar de Radetskimars van Strauss. In Turks fruit wordt dat wel heel plastisch uitgedrukt met: ‘Tietekont tietekont tietekontkontkont, tietekont tietekont tietekontkontkontkont, tietekontkontkont et cetera.’

Goldberg variaties

In de reacties onder Carels blog, merkt Jan op dat hij het vaak heeft bij het horen van een bepaald muziekstuk dat hij dan aan een bepaald boek moet denken. Zo denkt hij vaak aan Godfried Bomans als hij Bachs Goldberg variaties in de interpretatie van Glenn Gould hoort. Het krakkemikkige krukje waarop de Amerikaanse pianist verplicht moet zitten waarbij hij de muziek neuriet. Het doet hem onmiddellijk aan Godfried Bomans denken.

Minimale muziek

Voor Niek is er niet meteen een boek waar ze aan moet denken bij een bepaald muziekstuk of liedje. Alle pogingen van Simon Vestdijk en Maarten ’t Hart ten spijt. Wel luistert ze vaak naar muziek als ze leest. Geen grootse en meeslepende muziek, maar minimale muziek zoals van Wim Mertens of haar favoriete band Swans. Muziek die niet te veel van je vraagt, maar heerlijk het lezen ondersteunt.

lees morgen de nieuwe boekenvraag.

#50books

De leesvraag #50books is een initiatief van Peter in 2013. Martha nam het in 2014 over en in 2015 ging Peter zelf weer verder. Vanaf de eerste vraag doe ik regelmatig mee. Naar overzicht van alle vragen.

Boek en muziek – #50books vraag 26

image

In Bert Natters roman Goldberg speelt de klavecimbelspeler Johann Gottlieb Goldberg een belangrijke rol. Deze Duitse muzikant uit de 18e eeuw is vooral bekend geworden door een compositie van Johann Sebastian Bach: Aria mit 30 Veränderungen BWV 988, beter bekend als de Goldberg Variationen.

Aria mit Variatonen

Ik lees het boek momenteel en ik laat mij door het verhaal leiden aan de hand van de Aria mit 30 Veränderungen. Het is een heerlijke combinatie. Lezen terwijl je muziek luistert. Als de muziek dan aansluit bij het boek dat je leest, is dat helemaal een intense leeservaring.

Lezen of luisteren

Overigens kan ik bij heel veel muziek niet lezen. Zo laat ik mij erg afleiden door muziek waarbij de tekst zich erg opdringt. Eigenlijk kan ik geen popmuziek verdragen bij het lezen. Ook is het lastig als ik naar wel erg intense orgelmuziek luister die meer van mij vraagt dan een aanwezigheid op de achtergrond. Dan moet ik kiezen tussen lezen of luisteren.

Van der Horst en Mulisch

Toch kan het ook zijn dat een bepaald nummer of muziekstuk intens verbonden is met een boek. Zo horen voor mij Harry Mulisch roman Het stenen bruidsbed en Anton van der Horst orgelvariaties ‘Christ lag in Todesbanden’ bij elkaar. Ze zijn ontstaan rond dezelfde tijd en bevatten allebei een strenge structuur en orgelpunt. Wat ze bindt is hun weerbarstigheid en strubbbelingen met het onderwerp, de vraag wie schuldig is in een oorlog, versus de opstanding van Jezus.

Boekenvraag 26

Dat brengt mij bij de vraag voor vandaag:
Denk jij bij een specifiek boek aan een bepaald muziekstuk of liedje?

En wat doe je dan als je dat boek leest of dat muziekstuk of liedje hoort? Sla je dan het boek open of luister je even naar het nummer? Ik ben benieuwd naar de antwoorden.

Blog mee over #50boeken

Schrijf een blog over de vraag van vandaag en laat hieronder in de reactie een linkje naar je site staan. Heb je zelf een idee voor een vraag? Ze zijn van harte welkom. Mail gerust een vraag of stel hem in via het contactformulier.

#50books

De leesvraag #50books is een initiatief van Peter in 2013. Martha nam het in 2014 over en in 2015 ging Peter zelf weer verder. Vanaf de eerste vraag doe ik regelmatig mee. Naar overzicht van alle vragen.

Erbarm dich mein in andere uitvoeringen

image

Naast de interpretaties op orgel kom je het koraalvoorspel ‘Erbarm dich mein’, van Bach ook in andere uitvoeringen tegen. Speurend op youtube stuit ik op een pianouitvoering en met orkest of zelfs in een samenstelling van 9 contrabassen.

Orgel met flugelhorn

Een mooie poging om deze orgelmuziek op een integere manier te verklanken, maar hij mislukt in de herhaling als de flugelhorn begint de melodie te variëren met trillers en ander leed. Een gemiste kans omdat het begin laat horen dat het zeker niet onaardig klinkt.

Alleen de ‘verfraaiing’ is eerder een publieke verkrachting in plaats van een poging tot interpretatie. Misschien een Poolse angst dat hetzelfde te snel gaat vervelen?

Piano: Naoumoff

Op de piano klinken bewerkingen van orgelstukken van Bach vaak heel aardig. Zeker de koraalbewerking Erbarm’ dich mein O Herre Gott klinkt mooi op een vleugel. De pianist weet melodie goed boven de begeleidende achtsten uit te laten komen. Waar de piano in versterkt, is het leggen van accenten. De pianist Naoumoff weet dit treffend in zijn interpretatie van dit muziekstuk te stoppen.

Orkest: Von Karajan met Raymond Leppard & English Chamber Orchestra

De orkestuitvoering van dit orgelstuk in de uitvoering van Von Karajan maakt het muziekstuk wel pompeus. Alle associatie met het orgelstuk valt weg. Ook een strijkersorkest biedt veel mogelijkheden om accenten te leggen en te spelen met pianissimo en fortissimo.

Orchestre de chambre van Jean-Francois Paillard

Een meer Barokke uitvoering van Jean-Francois Paillard. De uitkomende stem heeft een lichte vibratie, in de herhaling van de eerste twee regels verschuift het accent in de begeleiding en wordt veel meer pianissimo gespeeld. Het tempo is mooi en gedragen. In tegenstelling tot Von Karajan vallen hier wel de spannende akkoorden waar Bach mee speelt weg.

Variant met 8 contrabassen en 1 ‘uitkomende’ bas

Een heel bijzondere uitvoering met 8 contrabassen die de achtsten spelen en 1 contrabas als uitkomende stem. Het geeft de muziek is sinisters. De roep om erbarmen lijkt in de laatste fase beland, maar de uitvoering is verrassend. De donkere klank maakt het spel met de akkoorden wel sterker.