Categoriearchief: geloof

Dagje Oldenzaal en Denekamp – Twente

Oldenzaal. Ik wil er al langere tijd heen. De bijzondere ervaring die ik 3 jaar terug had in de Plechelmusbasiliek. Die diepe religieuze mystiek die ik beleefde, die zou ik opnieuw willen ervaren. Die duistere noordelijke gang, waar je zowaar midden in de Middeleeuwen stapt. Zonder opsmuk. Gewoon die donkere gang, waar je echte mystiek ervaart.

Daarom wil ik op mijn verjaardag naar Oldenzaal. En ook omdat ik eindelijk eens die stoel van Huttenkloas wil zien. De beroemde crimineel uit Twente, die zonder geweten mensen vermoorde. Het verhaal gelezen in Wilminks kinderverhaal over 2 meisjes die door Twente trekken en alle verhalen beleven, net als het ervaren van de Middeleeuwen in de oudste kerk van Twente.

Boeskooldagen

Wat ik weer vergeten ben, maar ontdek als we in Oldenzaal aankomen, zijn de zomerfeesten. De Boeskool-dagen. Boeskool, de naam die Oldenzaal met Carnaval draagt, maar ook in de zomer. Een braderie met veel muziek is door de hele binnenstad opgebouwd. Een binnenstad die in de jaren 1960 ernstig onder een vernieuwingszuchtige wethouder te lijden heeft gehad.

De wethouder is allang vergeten, want hij wist niet dat je je juist onsterfelijk maakt, door je in te zetten voor het behoud van het verleden. En het samen laten smelten van verleden en heden. Niet door het slopen van een binnenstad en volplempen met lelijke betonnen kolossen.

Plechelmusbasiliek

Parkeren is dus extra lastig met al die drukte voor de braderie. Gelukkig is het regenachtig, wat de drukte vermindert. We gaan snel de Plechelmus in. Er klinkt een mis van Mozart. Muziek die niet echt past in deze profane sfeer. Te frivool, te licht. Deze duisternis vraagt om de krullende zang van het Gregoriaans. Maar niet om het lichte, bijna lichtzinnige van Mozart.

Misschien dat het daardoor niet zo overweldigend overkomt. Misschien ook omdat we de vorige keer op de fiets waren en van de drukte buiten zo de rust binnenstapten. Wat een schoonheid. Vooral die Noordelijke gang, waar het licht zo mooi is. Heel kleine vensters waar nauwelijks licht binnenkomt. Wat een verschil met die andere kant, waar de hoog-gotiek zegeviert en het licht binnenvalt door de veel hogere vensters.

En het gouden beeld van Plechelmus. Verborgen gehouden in de tijd van de reformatie. Een beeld uit de late gotiek, in mijn beleving heeft het veel verwantschap met het beeld van Servaas in Maastricht. Dit beeld mag wat vaker naar buiten in prosessies. Niet alleen in periodes van dreiging, zoals in Maastricht. Daar gaat Servaas alleen naar buiten bij grote dreigingen zoals oorlogen en andere rampen.

Ook bijzonder het skelet dat in de oude, opengewerkte grafkelder ligt. Het is oud en grijnst je aan met de grote holle oogkassen en bovenkaak met halve tanden. Verder is het vooral de kunst om de rust te zoeken en de mystiek toe te laten. Het gaat beduidend moeilijker dan de vorige keer. Denk dat ik er toen ontvankelijker voor was. Je moet het zeker niet opzoeken om het te krijgen, dat leer ik hiervan.

Palthehuis

Daarna op zoek naar de oudheidkamer van Oldenzaal. Het blijkt het Palthehuis te heten, na de laatste bewoners, de rijke patriciërsfamilie Palthe. De domineesfamilie bezat heel veel landerijen rond Oldenzaal en Nieuwleusen (bij Zwolle). Er gaan veel verhalen over de familie de ronde. Waarvan de laatste bewoonster Gulia in onmin met haar zus leefde. Tussen beide zussen werd een hoge schutting gebouwd, zodat ze elkaar niet meer hoefden te zien. Wat een heerlijke verhalen, ik geniet ervan.

We krijgen het verhaal te horen bij de entree van de gastvrouw die over het museum en de bewoners van het huis vertelt. Onderwijl kijk ik naar de enorme hoeveelheid appels die van de appelboom in de tuin van het museum zijn gevallen. Daar kun je een flinke verjaardagstaart van bakken. Net als de grote vijgenboom die er staat. Wat een bladeren en als je goed kijkt, zie je ook heel veel vijgen zitten.

Verdwenen meuk

Het huis is net opgeknapt. Veel van de meuk is weg. Het is nu echt een woonhuis geworden, waarvan het net lijkt of de bewoonster even weg is en je binnenstapt. De verf ruikt nog heel vers. Net als dat de kamers bijzonder fris ogen. Wat een gave blauwe kleuren in de eetkamer. We krijgen meteen inspiratie om thuis ook aan de slag te gaan met het hout rond de ramen. De nisjes moeten nodig geverfd worden en als je dit zo ziet, ervaar je meteen wat zo’n frisse kleur met je doet.

De kleine bibliotheek achterin is geweldig. Niet een heel grote ruimte, maar wat een boeken. Prachtige banden en zeker een bijzondere collectie voor een gewone burger. De andere kamers ogen bijzonder fris en opgeruimd. Aan de muren hangen mooie schilderijen en ook kleine kamertje vooraan, bevat een heuse secretaire, met veel vakjes en laadjes. Op het bureau liggen kasboeken. Heerlijk om in te neuzen.

Geschiedenis van Oldenzaal

In de schuur achter het huis is een tentoonstelling ingericht over Oldenzaal. Hier vind je veel van de geschiedenis terug. De roerige tijd rond de Reformatie en de 80-jarige oorlog. De stad is wisselend in handen van de Prins en de Spanjaarden. Uiteindelijk verliest de stad zijn bijzondere religieuze betekenis en haar stadswallen blijven beperkt om zich te weren tegen rovers en ander gespuis. Een strategisch belang is er niet meer, waarmee de stad een belangrijk deel van haar betekenis kwijtraakt. Het luidt het verval in van de stad.

De rest is vooral later geweest, met als dieptepunt de 20e eeuw waarin veel van de eeuwenoude waardevolle gebouwen het moeten ontgelden. Er is veel afgebroken. Wat er in de zaal staat, geeft een mooi beeld van de stad waar ook recht werd gesproken. Zo staat er de beroemde martelstoel waarin Huttenkloas tot een bekentenis zou zijn afgedwongen.

De stoel heeft aan de poten, flinke balken zitten waarmee de stoel niet zomaar omgegooid kan worden. Het verhaal gaat dat Huttenkloas zich flink verzette en zich met stoel en al omwierp. Het is een imposante stoel die waarschijnlijk al veel ouder is dan uit de tijd van de veroordeling van Huttenkloas en zijn vrouw in de 17e eeuw.

Huttenkloas

Het blijft een prachtig verhaal van een zware crimineel, zonder geweten. Zijn vrouw doet niet veel voor hem onder. Als Klaas wordt geradbraakt en daarna als straf wordt gevierendeeld. Hij krijst het uit van de pijn in zijn laatste momenten en schijnt zij te roepen dat Klaas altijd kleinzerig is geweest.

Ik ben ook onder de indruk van het hoofd van zandsteen uit de 11e eeuw. Het is heel minimalistisch uitgehouwen. Het zou zo uit onze tijd kunnen stammen. Wat een prachtige, eenvoudige vormen. Het is gebruikt om op een zuurkoolvat als gewicht. Onderin het hoofd zit een gat om het eventueel op een staak te zetten.

Zo rijden we weg van de Boeskool braderie in de richting van Denekamp. Onderweg bij de rotonde waar we afslaan in de richting van Denekamp en Nordhorn, vertel ik over het gezin dat aan een fietsvakantie deed. Vaderlief had een fietskar achter zich aan en achterop de bagagedrager zat een teckel die de hele rit gilde. Het zou zo Teuntje kunnen zijn. We zien het weer voor ons en lachen nog een tijdje als we afdalen in de richting van Denekamp voor een bezoekje aan Natura Docet.

Natura Docet Wonderryck Twente

Als je Denekamp binnenrijdt, is aan je rechterhand vrijwel meteen het museum Natura Docet Wonderryk Twente. Het heet in mijn beleving altijd Natura Docet, maar sinds de verbouwing een paar jaar geleden heeft het museum de toevoeging Wonderrijk gekregen. Het is een klein natuurhistorisch museum en stond absoluut op mijn lijstje om nog eens te bezoeken. Net als de natuurhistorische musea in Rotterdam en Maastricht.

Het gebouw stamt uit de jaren ’20. Natura Docet is het eerste natuurhistorische museum in Nederland dat voor publiek toegankelijk was. De grondlegger van het museum is meester Bernink. De leerkracht van de lagere school in Denekamp was helemaal gefascineerd door de natuur. Zijn verzameling stenen en opgezette dieren was vooral bedoeld om de kinderen op school te leren over de natuur. Vandaar ook de naam van het museum, dat bewijst dat je van de natuur leert.

Het enthousiasme van de schoolmeester is overal in het museum terug te vinden. Wat een wereld opent er zich voor je als je binnenstapt. Zeker, sinds de verbouwing 15 jaar geleden is er veel veranderd. Het gebouw is veel groter geworden, waarbij je in het begin echt meegenomen wordt om bijvoorbeeld te kijken als een haas of juist te ervaren hoe een torenvalk zijn prooi vangt. Je snapt meteen waarom de laatste biddend in de lucht hangt. Dat is omdat hij infrarood waarneemt en daarmee de urinesporen van muizen ‘ziet’.

Heel indrukwekkend om te beleven in het natuurmuseum. Maar wat vooral treft, is het hart van het museum. Dat is de grote mineralencollectie, waarbij ook heel veel fossiele gesteenten zijn. Veel is in Twente gevonden, maar ook andere bijzondere ‘versteende’ dieren kun je hier terugvinden. Net als de enorme collectie opgezette vogels. Wat een prachtige dieren zijn hier te vinden. Ik heb ervan genoten. De hoeveelheid ijsvogels die ik er bij elkaar zag, of de krokodilbaby die uit het ei komt. Echt mooi.

Krokodillenvel

En wat van het meterslange krokodillenvel. Het is zeker een meter of 5 lang en hangt tegen de muur op zolder. Heel indrukwekkend en ondenkbaar dat je er in deze tijd nog mee de grens over komt. Het is een geschenk van iemand. De grote vogelcollectie is voor elke vogelliefhebber een feest. Het is gewoon prachtig om al die roofvogels, weidevogels maar ook eenvoudige kraaien, roeken en raven te zien. Wat een natuurschoon. Ik heb echt heerlijk op de bankjes in de zalen gezeten en alleen maar gekeken.

En dat is het vooral het museum. De eenvoud van de opstellingen. Het hoeft niet allemaal in animaties en met andere moderne snoefjes. Het zijn de kleine dingen. Ik zag het ook bij de jeugdige bezoekers. Zo stond een kereltje van nog geen 4 jaar oud aandachtig te kijken naar de enorme hoeveelheid vogeleieren. In alle maten van allerlei verschillende soorten vogels. Soms liggend in een nest. Andere keren gewoon allemaal in een bak, waarbij je geniet van deze magnifieke vorm uit de natuur.

Zo reden we zaterdag verrijkt terug naar huis. Natuurlijk namen we de route van Denekamp via Ootmarsum naar Almelo. Een heuse dwarsdoorsnede geeft dat van het Twentse landschap. Wat kan ik daarvan genieten.

Het gebedenboek van Maria van Gelre

Bij de tentoonstelling Ik, Maria van Gelre in Museum het Valkhof in Nijmegen staat een bijzonder gebedenboek centraal. De tentoonstelling laat het monumentale gebedenboek zien dat van deze Gelderse hertogin Marie d’Harcourt (1380 – na 1428) bewaard is gebleven. Een aantal jaar geleden is het gerestaureerd en daarmee geschikt gemaakt voor expositie. Normaal ligt het boek in Berlijn, maar is eigenlijk nauwelijks te bewonderen.

De tentoonstelling in Nijmegen laat een deel van het boek zien; 20 pagina’s die op de helft van de expositie worden vervangen door 20 andere. Maar daarnaast geeft het ook een inkijk in het leven van de hertogin die uit Frankrijk komt. Ze is afkomstig van het Franse hof. Het huwelijk met Reinoud IV, de hertog van Gelre, is geënsceneerd om de banden tussen Gelre en het Franse hof verder aan te wakkeren.

Enorme bruidsschat

De enorme bruidsschat van omgerekend 70 miljoen euro moet worden terugbetaald als het huwelijk kinderloos blijft. Dat is de uitkomst van 10 maanden onderhandelen over het huwelijk. Een indrukwekkend verhaal dat je ziet op de tentoonstelling. Net als dat je een beeld krijgt van het leven aan het hof met jurken en papegaaien, maar ook krijg je een inkijkje in het geloofsleven in de late middeleeuwen.

Hoogtepunt van de tentoonstelling is het gebedenboek dat Maria 10 jaar na haar trouwdag, rond 1415, laat maken. Het boek telt 1200 pagina’s en is daarmee een omvangrijk document uit deze periode. Het is verlucht met 106 miniaturen, 171 sierinitialen en 129 figuren. Zonder twijfel is dit boek een hoogtepunt uit deze periode. Er zijn weinig handschriften die met dit prachtige boek kunnen meten.

Adembenemende schoonheid

De bladzijden die je kunt bekijken zijn werkelijk van een adembenemende schoonheid. In het halfduister, met net genoeg licht om handschrift te sparen en goed te kunnen kijken, buig je over de losse pagina’s. Schuifelend in een rij omdat iedereen wil kijken.

Het is kunst op de vierkante millimeter. Wat een schoonheid. Vergrootglazen liggen erbij. Ik heb voornamelijk met mijn eigen ogen gekeken. Wat ben ik onder de indruk van de kleuren en fijne schilderingen van de miniaturen. Het openingsbeeld met een afbeelding van Maria die het gebedenboek vasthoudt, omringd door 2 engelen. Het grijpt je vast en laat je niet meer los.

Kostbare operatie

Het moet een waanzinnig kostbare operatie zijn geweest. De monnik Helmich die Lewe, broeder in het Arnhemse klooster Mariënborn heeft de tekst gekopieerd. De inhoud is een mengelmoes aan teksten, waarschijnlijk speciaal voor dit gebedenboek geschreven en vertaald. De afbeeldingen zijn ongekend waarmee het boek verlucht is. Niet alleen de miniaturen zijn indrukwekkend, ook de verluchte initialen en indrukwekkende figuurtjes die in de marge en randen staan.

Het zijn de details die dit boek zo bijzonder maken. De minuscule afbeeldingen van gezichten in de initialen. Je kunt ze soms met het blote oog amper zien. Het zijn gezichten die soms naar Jezus refereren of op een andere manier een relatie leggen met wat er staat. Soms is het ook gewoon een fantastisch figuurtje in de kantlijn.

Ruiters en fabeldieren

Ze passeren je: ruiters, muzikanten en fabeldieren. Neem bijvoorbeeld het draakje dat meer is dan zomaar een afbeelding. Ze gedragen zich zoals veel figuren uit de middeleeuwen, half bezwerend, half vermakelijk. Als de figuren die je als decoratie ziet op Gotische kathedralen. Ze vertellen een verhaal, compleet met grimas.

Vergeet daarbij niet dat de inhoud van het boek met de restauratie ook beter onderzocht is. Niet alle informatie is voor handen, zo is er nog geen wetenschappelijke editie van dit middeleeuwse boek voor handen. De gebedenboeken hebben altijd op minder aandacht van de wetenschap moeten rekenen. Niet helemaal terecht.

Gebeden in volkstaal

De inhoud van het boek verraadt dat de gebeden allemaal in volkstaal zijn opgesteld. Een taal die Maria zich in de 10 jaar dat ze getrouwd is met de hertog, helemaal heeft eigengemaakt. Zo buigend over de teksten, merk ik dat ik teksten kan lezen. Zoals het gebed voor Reinoud, dat is geschreven na het overlijden van de hertog van Gelre en Gulik in 1423.

Dit les alle daighe.
Reyner van gulich ind
van gelre sich huden op
hevet . Negen engelen ich yn hu-
den bevele . Drie in sijne[n] weghe .
ind drie in sijnre steghe . ind drie
an allen eynde[n] .
(SBB-PK mgq42 f.391r)

Het geeft een glimp van de middeleeuwen, het gordijn valt even open. Omringd door allerlei voorwerpen uit deze tijd. Het Mariabeeld uit Renkum, maar ook de imposante gietijzeren kaarsenkroon uit de Walburgiskerk in Zutphen.

Een mensenleven van meer dan 600 jaar geleden lijk je even aan te kunnen raken. Heel bijzonder. Een bezoek aan Het Valkhof is dit meer dan waard, want het is alweer 3 weken geleden dat ik was, maar ik geniet nog elke dag na.

Meer lezen

Luthers inktpot

Op het kasteel de Wartburg waar Luther een aantal maanden gezeten heeft nadat hij vogelvrij is verklaard door de Duitse keizer, is een inktvlek op de muur van de kamer waarin Luther verbleef. Het is een beroemd verhaal over de hervormer waarin hij regelmatig bezoek kreeg van de duivel.

De duivel probeerde hem te verzoeken en in een nacht de inktpot en greep naar de schim die hem dwarszat. Op die plek zit nog altijd een donkere inktvlek tegen de muur.

Ik heb als kind vroeger nachtmerries gehad van die inktpot van Luther. Ik was doodsbenauwd dat ik de duivel mij ook ’s nachts zou opzoeken. Een klasgenootje van mij vertelde eens dat hij regelmatig de duivel op bezoek had. Ik vreesde het ergste.

Dat Luther elke nacht gepijnigd werd door de duivel en net zulke verleidingen kreeg als Jezus destijds in de woestijn kreeg. Dat zou mij toch niet mogen gebeuren. Hoe zou je je kunnen wapenen tegen een bezoek van de duivel? Ik wist het niet. Zou je een psalm moeten zingen?

Ik tuurde langs de gordijnen, durfde mijn bed niet uit, maar kreeg nooit bezoek van de duivel. Voor mij was de inktpot niet nodig. Al vrees ik soms nog oprecht de demonen die je aardig kunnen dwarszitten. Het beste is om ze te omarmen en binnen te laten alsof het je vrienden zijn. Een inktpot tegen de muur gooien is alleen maar plezier voor hen.

Daarom kan het natuurlijk ook niet waar zijn. Luther zou nooit zo’n kluns zijn om de duivel op deze manier in de kaart te spelen.

Volker Leppin: Maarten Luther, Biografie van een hervormer: denker, monnik, rebel. Originele titel: Martin Luther, Vom Mönch zum Feind des Papstes. Uit het Duits vertaald door Huub Stegeman. Amsterdam: Meulenhoff, 2017. ISBN: 978 90 290 9190 9. 192 pagina’s. Prijs: € 17,99. Bestel

Luthers 95 stellingen

Heeft Luther wel 95 stellingen op de deur van de Wittenbergse Slotkerk hebben gespijkerd? Het is enige tijd discussie geweest of deze daad van Luther wel historisch gebeurd is.

Ik heb er nooit aan getwijfeld. Waarom niet? De Slotkerk was de thuisbasis van de Wittenbergse universiteit. Aan deze universiteit gaf de jonge Maarten Luther les.

Het was in die tijd heel normaal als een wetenschapper stellingen publiceerde en openbaar maakte op de deur van het universiteitsgebouw. De deur als mededelingenbord. Nog altijd verspreiden wetenschappers belangrijke informatie op dit soort borden. Vaak in de buurt van een deur of een gang.

Er ontbreekt duidelijk bewijs. Het document dat Maarten Luther aan de deur spijkerde, is er niet meer. Zelfs de eerste druk die vergezeld ging met deze actie is verdwenen. Tot een aantal jaar geleden in een boekband andere stellingen teruggevonden uit de tijd van de 95 stellingen.

De vondst vormt het overtuigende bewijs van een traditie waaraan niet getwijfeld hoeft te worden. Dat er geen ooggetuigenverslagen zijn, heeft mogelijk andere oorzaken. Maarten Luther heeft er nooit een theater van gemaakt. Iets wat hij later wel beter kon. Daarnaast is het niet spannend om deze daad te zien als je de inhoud niet weet. Niet zo verwonderlijk dat niemand erover geschreven heeft.

Zoals vaker met dit soort documenten gebeurde, zal het zijn overwoekerd door andere stellingen en mededelingen. Daar zal een medewerker of iemand die iets anders wilde ophangen, het document hebben verwijderd. Zo wiste deze persoon onbedoeld een belangrijk bewijs van de geschiedenis.

Veel bewaard gebleven van Luther

Uit het onderzoek van biograaf Volker Leppin blijkt dat er heel veel bewaard is gebleven van Luther. Naast de boeken zelf zijn er bijvoorbeeld ook veel college-aantekeningen van Luthers studenten te vinden. Ze geven een natuurgetrouwer beeld dan de gemythologiseerde Luther die later naar voren komt.

Wat in Leppins biografie vooral opvalt, is dat hij het boek heeft opgebouwd in een vorm waarbij hij de opkomst, het hoogtepunt en uiteindelijk ook de neergang van Luther beschrijft. Luther heeft aan het eind van zijn leven ook een aantal beslissingen genomen die niet altijd voordelig waren.

Daarmee benadrukt Volker Leppin ook dat Luther gewoon een mens van vlees en bloed is geweest. Aan een aantal dingen hield hij halsstarrig vast en dat stond een goede samenwerking met andere hervormers in de weg. Best jammer, ook omdat dit een samenwerking met mensen als Zwingli in de weg stond. Daarmee is het verhaal van Luther niet alleen een verhaal van lof, maar ook een waarin de mindere kanten van deze beroemde reformator aan bod komen.

De gemythologiseerde Luther laat bijna een goddelijk persoon zien. Hij stond ook midden in de wereld en zijn onbuigzame karakter heeft ook in de weg gestaan. Het laat zien dat alles mooie en minder mooie kanten heeft. Daarmee is de biografie van Volker Leppin mooi om te lezen. Al moet je wel door de saaie gedeeltes heen worstelen waarin de theologische verhandelingen belangrijker zijn dan de verhalen.

Volker Leppin: Maarten Luther, Biografie van een hervormer: denker, monnik, rebel. Originele titel: Martin Luther, Vom Mönch zum Feind des Papstes. Uit het Duits vertaald door Huub Stegeman. Amsterdam: Meulenhoff, 2017. ISBN: 978 90 290 9190 9. 192 pagina’s. Prijs: € 17,99. Bestel

Het spoor van Luther

Het spoor van Maarten Luther zoek ik verder in de biografie van Volker Leppin. Het is een samenvatting van een groter werk dat de Duitse kerkhistoricus en theoloog in 2006 schreef.

In zijn boek betrekt Leppin niet alleen de vele verhalen die over de reformator bekend zijn. Hij ontkracht ook een aantal mythen die rond de figuur van de Duitse kerkhervormer zijn ontstaan. Zoals het verhaal van de appelboom die Luther vandaag zou planten als hij wist dat morgen de wereld zou vergaan. Deze uitspraak is pas na de Tweede Wereldoorlog de wereld in geholpen, maar komt op 1 of andere manier bijzonder authentiek over.

Er zou een heel boek te schrijven zijn over alle verhalen van Luther die niet waar zijn. Denk aan de inktpot die hij op de Wartburg tegen de muur zou hebben gesmeten omdat de duivel hem verzocht. Aan dit verhaal wordt oprecht getwijfeld, net als de opmerking ‘Hier sta ik, ik kan niet anders’. Luther heeft dit nooit uitgesproken voor de Rijksdag in Worms. Na afloop zou hij ook gezegd hebben: ‘En nu een pot bier’. Die opmerking is niet geboekstaafd, maar bevat mogelijk meer waarheid.

Overigens zijn het niet alleen de mythes die na Luthers dood zijn ontstaan, maar ook de duiding die de latere Luther geeft aan zijn eerdere leven. Hij weet de afloop dan en heeft eigenlijk zijn jonge jaren herschreven. Voor Volker Leppin is het reden om juist te onderzoeken hoe het echt gegaan is.

Volker Leppin: Maarten Luther, Biografie van een hervormer: denker, monnik, rebel. Originele titel: Martin Luther, Vom Mönch zum Feind des Papstes. Uit het Duits vertaald door Huub Stegeman. Amsterdam: Meulenhoff, 2017. ISBN: 978 90 290 9190 9. 192 pagina’s. Prijs: € 17,99. Bestel

Luthers muziek

Wat Maarten Luther naast zijn bijbelvertaling gebracht heeft, is vooral zijn muziek. Een enorme hoeveelheid liederen heeft de Duitse reformator gebracht. Zijn liederen zijn vaak geënt op de bestaande muzikale traditie. Het oeuvre vormt in elk geval een grote inspiratie voor heel veel componisten en muzikanten en krijgt onbetwist zijn hoogtepunt in de muziek van Johann Sebastian Bach.

De Brusselse organist Bart Jacobs werkt mee aan een dubbel-cd waarin de muziek van Maarten Luther een rol speelt. Het is van een andere orde dan bijvoorbeeld de orgelcd die Christiaan Ingelse ruim 20 jaar geleden in de St. Jan van Gouda speelde. Op deze dubbel-cd benaderen de makers de muziek vanuit de vocale ontstaanstijd.

Rijke Lutherse muzikale traditie

De cd biedt een buitengewoon interessante inkijk in de rijke Lutherse muzikale traditie. Zoals Pettegree opmerkt in zijn boek, maakt de reformatie in de begintijd een vrij heftige splitsing door. Het is de groep in Geneve die het niet eens wordt met Luther en zijn eigen weg gaat. Vanuit deze groep is in Nederland vooral de reformatie ingezet.

De muzikale traditie in de Nederlandse protestantse kerken gaat daarom uit van het Geneefse psalter en leunt minder op de rijke schat aan liederen die de Duitse beweging vanuit Luther kent. De dubbel-cd geeft een luisterrijke inkijk in deze prachtige traditie.

Meerstemmigheid

De meerstemmigheid staat hierin centraal. Daarbij proberen de samenstellers de muziek vooral te benaderen vanuit de kerkmuzikale praktijk waarin ze vooral in de eerste periode van de reformatie al tijdens Luthers leven zijn ingezet.

De cd’s laten veel vocale werken horen, bijna allemaal met orgelbegeleiding. Afgewisseld met enkele orgelbewerkingen van de betreffende liederen. Voor de dubbel-cd zijn 2 benaderingen gekozen. De eerste cd is vanuit het kerkelijk jaar samengesteld en loopt met de liederen het jaar door. Eindigend met de titelsong van de cd’s het strijdlied van de reformatie: ‘Ein feste Burg ist unser Gott’.

Lees morgen het 2e deel van deze cd-bespreking: Lutherkoraal

Ein feste Burg ist unser Gott, Luther and the Music of the Reformation. Vox Luminis, o.l.v. Lionel Meunier. Bart Jacobs, Thomas-orgel in Ciboure. Label: Ricercar, RIC 376 (2cd). Speelduur: 2:35:00. Met boek 104 pagina’s. Prijs: € 33,00. Bestellen

Aflaten

De 95 stellingen die Luther op 31 oktober 1517 op de deur van de Slotkerk in Wittenberg spijkert, zijn vooral een aanklacht tegen de aflatenhandel van de Rooms Katholieke kerk. In zijn stellingen verwijst Luther naar de verrijking van de kerk door in te spelen op het zielenheil van haar volgelingen.

In zijn boek Het merk Luther beschrijft de Schotse hoogleraar Andrew Pettegree de geschiedenis van de aflatenhandel. De aflatenhandel speelt al langere tijd een rol in de katholieke kerk. Juist de Franciscanen spelen een belangrijke rol als aflaatpredikers, schrijft Pettegree.

Een klein jaar geleden ging de protestantse Andries Knevel op zoek naar de wortels van de paus. De huidige paus is Fransiscaan. Hij streeft niet alleen een sobere levensstijl. Hij staat ook aan de basis van een grote ‘dwaling’ van de katholieke kerk. De aflaten en de bijbehorende aflatenhandel is volgens Luther een grote misser.

De sobere levensstijl en een dwaling waar gigantische geldbedragen in omgaan, dat zijn 2 dingen die niet met elkaar te verenigen zijn. Ik heb mij erover verwonderd waarom Andries Knevel hier niet op in ging. Als protestant moet dat je kritiek zijn op de leer van Franciscus. Geen woord, alleen maar oog voor de sobere levensstijl.

De Franciscanen zien het zelf ook wel als een dubbele rol. Ze pleiten nog altijd voor de aflaten, al veroordelen ze de houding waarmee in de Middeleeuwen hiermee is omgegaan. Het inzetten van aflaten om er financieel beter van te worden veroordelen ze.

De aflaat ‘an sich’ zien zij als uitdrukking voor de barmhartigheid van God en de last van de zonde die gedeeld wordt gedragen. Dat dit tot zo’n grote dwaling in de kerk heeft geleid, poetsen ze wel erg snel weg. Een rol die elke journalist en zeker een protestantse documentairemaker als Andries Knevel zou moeten benoemen.

Andrew Pettegree: Het merk Luther. Hoe een monnik vanuit het niets zijn stadje tot het centrum van de boekdrukkunst maakte en zichzelf tot de beroemdste man van Europa – en de Reformatie aanzwengelde. Oorspronkelijke titel: Brand Luther. Nederlandse vertaling Frits van der Waa. Amsterdam/Antwerpen: uitgeverij Atlas Contact, 2016. ISBN: 978 90 450 31644. 432 pagina’s. Prijs: € 29,99. Bestel

Luthers enorme hoeveelheid drukwerk

De keuze van Andrew Pettegree in zijn boek Het merk Luther voor een benadering van Luther vanuit al het drukwerk is eveneens een nadeel. De enorme hoeveelheid drukwerk die Luther heeft uitgebracht, brengt hem in de verleiding om uitvoerig bij veel van deze boeken stil te staan.

Dat levert niet altijd een spannend verhaal op. Ook verlies ik als lezer soms de aandacht bij uitgebreide verhandelingen waar veel drama in zit, maar die toch saai overkomen.

Het verblijf op de Wartburg bijvoorbeeld wordt best saai gebracht, terwijl het in mijn ogen 1 van de meest dramatische episodes uit het leven van Luther is geweest. Net als de controversie met zijn vroegere medestrijder Erasmus.

Pas dan komt de vaart in het verhaal weer terug. Maar Andrew Pettegree zou veel winnen door hier met grotere stappen over de boeken heen te stappen en meer accent te leggen op de persoonlijke verhalen.

Blijft staan dat de zienswijze zoals Andrew Pettegree die op de hervormer uit Wittenberg geeft, heel mooi is. Hij laat je zien hoe Maarten Luther een groot deel van Europa weet te pakken met zijn denkbeelden. Het levert jaren van onrust op.

Overigens wijs Pettegree meteen op de reikwijdte van Luther. Door de keuze om in de landstaal te publiceren, bereikt Maarten Luther veel mensen, maar hij verliest er wel weer het grote bereik over heel Europa. Iets waar Erasmus bijvoorbeeld wel in slaagde.

Vast blijft staan dat het werk van Maarten Luther een groot deel van Europa op de grondvesten doet schudden. Hij bewijst dat een massamedium als het boek een gigantische uitwerking kan hebben.

Andrew Pettegree: Het merk Luther. Hoe een monnik vanuit het niets zijn stadje tot het centrum van de boekdrukkunst maakte en zichzelf tot de beroemdste man van Europa – en de Reformatie aanzwengelde. Oorspronkelijke titel: Brand Luther. Nederlandse vertaling Frits van der Waa. Amsterdam/Antwerpen: uitgeverij Atlas Contact, 2016. ISBN: 978 90 450 31644. 432 pagina’s. Prijs: € 29,99. Bestel

Het merk Luther

Dit jaar is het 500 jaar geleden dat een redelijk onbekende monnik in het Duitse stadje Wittenberg zijn 95 stellingen op de deur van de slotkerk timmerde. Het was Maarten Luther die met deze daad op 31 oktober, de dag voor Allerheiligen, een revolutie in de katholieke kerk bezorgde.

De Schotse hoogleraar Andrew Pettegree moderne geschiedenis is een expert op het gebied van boekdrukkunst. Hij heeft de levensgeschiedenis van Maarten Luther herschreven in het boek Het merk Luther. Hierin beziet hij de Duitse reformator vanuit het nieuwe fenomeen in Europa: de boekdrukkunst.

Hoe is het mogelijk?

Hij vraagt zich af hoe het mogelijk is dat een tamelijk onbekende monnik in een kleine stad, tot de bekendste persoon van Duitsland en een groot deel van Europa weet te worden. Dat dankt hij met name aan de boekdrukkunst. Maarten Luther weet op een buitengewoon handige manier deze techniek in te zetten voor de nieuwe beweging waarvan hij de grondlegger is: de Reformatie.

Het verhaal van Andrew Pettegree is heel fascinerend. Juist Wittenberg heeft met zijn nieuwe universiteit en heel slecht georganiseerde drukkers een gering bereik voor Luther. Toch weet hij vanuit deze plek waar hij de rest van zijn leven zal blijven wonen, een grote beweging op te zetten die tot op de dag van vandaag zijn invloed heeft op de maatschappij.

Effectief inzetten boekdrukkunst

Maarten Luther zet in zijn strijd de boekdrukkunst zeer effectief in. Zo bestrijdt hij niet de vele roofdrukken die er van zijn werk uitkomen. Zelfs al zijn ze wat van wat mindere kwaliteit dan hij zou willen. Het helpt bij de verspreiding van zijn opvattingen en dat ziet hij goed in. Het levert hem een grote bekendheid op.

Andrew Pettegree: Het merk Luther. Hoe een monnik vanuit het niets zijn stadje tot het centrum van de boekdrukkunst maakte en zichzelf tot de beroemdste man van Europa – en de Reformatie aanzwengelde. Oorspronkelijke titel: Brand Luther. Nederlandse vertaling Frits van der Waa. Amsterdam/Antwerpen: uitgeverij Atlas Contact, 2016. ISBN: 978 90 450 31644. 432 pagina’s. Prijs: € 29,99. Bestel