Wat zie je als je leest

image

Waar denk je aan als je over een boek leest? Een boek dat bij het openslaan een zware lucht van gedrukt inkt, alsof je net een gladbedrukte glossy in de hand houdt. Een boek dat soepel valt en dat meegolft als je het heen en weer schudt. Een boek met een zwarte kaft, roze letters en een rood sleutelgat tussen titel en naam van de auteur. Hoe ziet dat boek er eigenlijk uit in je gedachten?

Zo’n boek is Wat we lezen als we lezen van Peter Mendelsund. Een boek over lezen en de verbeelding. Een boek waarom lezen zo tot de verbeelding spreekt. Een boek waarom lezen zo geweldig is om te doen. Lezen is zo leuk om de beelden die het oproept.

Lezen is een spel tussen schrijver en lezer. Ze wisselen elkaar af. De betekenis zweeft daarboven als een heuse geest. Zonder lezer geen betekenis. Het boek is volkomen nutteloos als het niet gelezen wordt. Als een lezer de letters niet tot woorden, de woorden niet tot zinnen en de zinnen niet tot een verhaal weet te maken, is het boek zinloos.

Betekenis bestaat uit gratie van de lezer. Een boek roept beelden op en maakt daarmee het verhaal. Het grote verschil met een film. In een roman worden de beelden opgeroepen bij de lezer, een film vormt de beelden tot een verhaal. Juist die eigen verbeelding maakt lezen tot zoiets moois stelt Peter Mendelsund.

image

Wat we zien als we lezen is een eerbetoon aan het lezen en aan de verbeelding. In 19 hoofdstukken voert hij je door het lezen als ervaring waarbij de lezer en zijn beelden het onderwerp zijn. Daar gebruikt Peter Mendelsund zelf beelden voor. Met kaarsen, oren, steden in de mist en reconstructies van Anna Karenina gaat hij de wereldliteratuur langs.

Niets ontgaat zijn gedachten bij het lezen. Zo denkt hij niet alleen aan beelden bij het lezen, maar ook aan geluiden en geuren. Lezen lijkt op een rivier, volgens Peter Mendelsund, al heeft hij deze opmerking verbannen naar een voetnoot:

Een veelgebruikte metafoor voor het beschrijven van het absorberende van lezen is het drijven op een rivier: we worden door een verhaal meegevoerd alsof we in een bootje zonder roeispanen zitten. Deze metafoor impliceert een passiviteit die in tegenspraak is met de betrokkenheid van onze lezende geest. Soms moeten we hard tegen de stroom in roeien of om een uitstekende rots heen varen. En zelfs als we gewoon dobberen in de boot waar we in zitten: onze eigen geest. (307)

Om te kunnen lezen, moet je heel hard werken. Want als Peter Mendelsund je iets leert in zijn boek, dan het is het dat een boek niet alleen mooi is door de schrijver, maar dat ze de lezer er net zo’n groot aandeel in heeft. Een compliment die elke lezer zichzelf mag geven.

En terecht.

Peter Mendelsund: Wat we zien als we lezen. Oorspronkelijke titel What We See When We Read. Nederlandse vertaling Roos van de Wardt. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2015. ISBN: 978 90 254 4567 6. 432 pagina’s. Prijs: € 21,99. Bestel

Een perfecte dag voor literatuur

Dit is mijn bijdrage over Wat we zien als we lezen van Peter Mendelsund. We lezen dit boek bij Een perfecte dag voor literatuur van notjustanybook.nl. Lees de bijdragen van anderen in de reacties.

Erbarm dich mein in andere uitvoeringen

image

Naast de interpretaties op orgel kom je het koraalvoorspel ‘Erbarm dich mein’, van Bach ook in andere uitvoeringen tegen. Speurend op youtube stuit ik op een pianouitvoering en met orkest of zelfs in een samenstelling van 9 contrabassen.

Orgel met flugelhorn

Een mooie poging om deze orgelmuziek op een integere manier te verklanken, maar hij mislukt in de herhaling als de flugelhorn begint de melodie te variëren met trillers en ander leed. Een gemiste kans omdat het begin laat horen dat het zeker niet onaardig klinkt.

Alleen de ‘verfraaiing’ is eerder een publieke verkrachting in plaats van een poging tot interpretatie. Misschien een Poolse angst dat hetzelfde te snel gaat vervelen?

Piano: Naoumoff

Op de piano klinken bewerkingen van orgelstukken van Bach vaak heel aardig. Zeker de koraalbewerking Erbarm’ dich mein O Herre Gott klinkt mooi op een vleugel. De pianist weet melodie goed boven de begeleidende achtsten uit te laten komen. Waar de piano in versterkt, is het leggen van accenten. De pianist Naoumoff weet dit treffend in zijn interpretatie van dit muziekstuk te stoppen.

Orkest: Von Karajan met Raymond Leppard & English Chamber Orchestra

De orkestuitvoering van dit orgelstuk in de uitvoering van Von Karajan maakt het muziekstuk wel pompeus. Alle associatie met het orgelstuk valt weg. Ook een strijkersorkest biedt veel mogelijkheden om accenten te leggen en te spelen met pianissimo en fortissimo.

Orchestre de chambre van Jean-Francois Paillard

Een meer Barokke uitvoering van Jean-Francois Paillard. De uitkomende stem heeft een lichte vibratie, in de herhaling van de eerste twee regels verschuift het accent in de begeleiding en wordt veel meer pianissimo gespeeld. Het tempo is mooi en gedragen. In tegenstelling tot Von Karajan vallen hier wel de spannende akkoorden waar Bach mee speelt weg.

Variant met 8 contrabassen en 1 ‘uitkomende’ bas

Een heel bijzondere uitvoering met 8 contrabassen die de achtsten spelen en 1 contrabas als uitkomende stem. Het geeft de muziek is sinisters. De roep om erbarmen lijkt in de laatste fase beland, maar de uitvoering is verrassend. De donkere klank maakt het spel met de akkoorden wel sterker.

Erbarm dich mein op youtube

image

Op youtube blijkt er ook een aardige verzameling van uitvoeringen van Bachs orgelkoraal: ‘Erbarm dich mein, o Herre Gott’, BWV 721. Een beetje speuren levert best leuke voorbeelden op om de vele verschijningsvormen van dit koraalvoorspel te bespreken.

Willem van Twillert: Harderwijk

Uitgevoerd op het orgel van Bätz in Harderwijk. Hij voert het koraalvoorspel van Bach in een rustig tempo uit, tegen het trage, met een accent op de melodie. De achtsten in de begeleidende akkoorden accentueert hij ook wat soms een beetje zeurderig overkomt.

Feike Asma: Oude kerk Amsterdam

De beroemde uitvoering van Feike Asma in de Oude kerk van Amsterdam. Hij voert dit koraalvoorspel in de film Toccata van Van der Horst uit als een jongetje op zoek is naar zijn kat en per ongeluk in de Oude kerk verzeild raakt.

Hij heeft bijna een trager tempo dan Willem van Twillert, maar hij speelt de achtsten bijna staccato, wat het erbarmen meteen sterker uitdrukt. Sacraal uitgevoerd in een mooi, strak tempo. Bij deze uitvoering twijfel ik of de misser halverwege de derde maat bewust of onbewust is. Feike Asma vond het blijkbaar niet de moeite om het opnieuw te spelen.

Gert van Hoef: Sint Janskerk Gouda

Een geliefd koraalvoorspel van de jonge organist en prijswinnaar van het Feike Asma-concours Gert van Hoef. Hij speelt het op zijn youtube-kanaal diverse keren, waaronder op zijn eigen elektronicum.

De uitvoering in de Goudse Janskerk is tegen het zijïge aan. Ook hier met de tremulant, refereert sterk naar Feike Asma door combinatie met de Sesqualter. Al speelt Gert van Hoef het koraalvoorspel heel wat stroperiger.

Ton Koopman

Ton Koopman gebruikt in deze uitvoering de fluiten. De uitkomende stem valt bijna helemaal weg omdat hij het uitvoert op hetzelfde manuaal. Het refereert sterk naar de uitgave voor uitvoering op 1 manuaal. Veel organisten gebruiken er namelijk het pedaal bij voor de onderste tonen. Op zich is dat niet nodig en Bach-interpreet Ton Koopman doet dat vanzelfsprekend.

Hij gaat ver in het zoeken naar oorspronkelijke bedoelingen van de grote componist. De uitvoering komt verder vrij zakelijk over, totdat hij verderop ineens een triller heeft in de achtsten. Vermoedelijk om een misser te verbloemen, maar misschien is er wel een tekstuele aanwijzing die deze triller van Koopman motiveert.

Jacques van Oortmerssen: Live in Smarano

Een live-uitvoering van Jacques van Oortmessen in Smarano bij de Interationale orgelacademie in 2013. Hij speelt het muziekstuk in de Italiaanse stad in een gedragen tempo met een tongwerk als uitkomende stem. Een registratie die hij ook gebruikt bij zijn uitvoering op zijn Bach-cd in de Dom van Roskilde.

Gerhard Weinberger: Treutmann-orgel Grauhof

Een bijna romantische uitvoering op het Treutmann-orgel in de Stiftskirche St. Georg in Grauhof. Weinberger speelt in een heel mooi, gedragen tempo. De begeleidende akkoorden zijn in een registratie met strijkers. Een van de weinige mooie uitvoeringen met de tremulant in de uitkomende stem. Ik meen in de uitkomende stem ook een tongwerk te horen. Het koraal klinkt vol en totaal.

Pierre Cochereau: Notre Dame Parijs

Deze opname is bijna stroperig traag. Het maakt het koraalvoorspel wel heel statig en ontdoet het onderwerp van het zo treffende erbarmen. Elke regel wisselt hij af tussen cornet en trompet, waardoor een bijna vraag-antwoord-spel ontstaat. De uitkomende stem speelt hij wel heel erg legato.

Ik ken een opname van Cochereau op cd waarbij hij het koraalspel van Bach 2 keer zo snel speelt. Daarin verschuift de betekenis van het vers bijna naar een vrolijk ritme. Daar lijkt hij meer te zinspelen op effect, terwijl hij hier veel sterker inspeelt op het gevoel.

Andere uitvoeringen

Lees over ‘Erbarm dich mein’ op andere instrumenten

Erbarm dich mein, o Herre Gott

wpid-img_20150906_183621.jpgBij het orgelconcert in Haarlem, 3 weken terug, speelde Anton Pauw een alternatief Kyrie, Gloria en Credo. Het Kyrie was de beroemde bewerking ‘Erbarm dich mein’, BWV 721 van Johann Sebastian Bach. De begeleidende akkoorden onder de uitkomende melodie, worden in een ritme van achtste noten gespeeld. Dit benadrukt het vragen om erbarmen.

Het muziekstuk bezit een grote overeenkomst met het beven van de Israëlieten in de bijbelse sonate van Kuhnau. De voorganger van Bach in Leipzig, gebruikt hier de melodie van ‘Aus tiefer Not’. In de literatuur over het koraalvoorspel ‘Erbarm dich mein’, wordt vaak gewezen op deze overeenkomst.

Geliefd koraalvoorspel

Het koraalvoorspel is een geliefd muziekstuk bij organisten. Een rondje in mijn cd-verzameling laat dit al zien. Ik bezit zo een stuk of 10 uitvoeringen van dit muziekstuk. Een rondgang op youtube, geeft een ander interessant inkijkje over dit muziekstuk. Elke organist heeft zijn eigen voorkeur, tempo en registratiekeuze.

De uitvoering is wel in te delen in 2 kampen: met tremulant en zonder tremulant. In mijn bespreking van het concert in Haarlem, spreek ik ook mijn voorkeur uit. De achtste noten in het muziekstuk zorgen al voor genoeg beven. Daar hoeft echt niet nog een tremulant als
tranentrekker overheen.

Leo van Doeselaar

Een van de mooiste uitvoeringen vind ik van Leo van Doeselaar op het Hagerbeer/Schnitger-orgel in de Grote of Laurenskerk van Alkmaar. Het is een uitvoering waarin veel erbarmen spreekt. Hij speelt het muziekstuk op 16-voetbasis, met de Sesqualter van het rugwerk als uitkomende stem. Door de lage samenstelling van de Sesqualter krijgt het iets heel vrooms. Er is geen tremulant nodig om de roep om erbarmen uit te drukken.

Speurend in mijn cd-verzameling stuit ik op veel tremulant-uitvoeringen. Niet allemaal even elegant, soms ronduit irritant. Ook op youtube blijkt er heel wat te vinden te zijn over dit orgelkoraal. Niet alleen in uitvoeringen op orgel, maar ook in orkestuitvoeringen en op piano klinkt dit orgelstuk van Bach niet onaardig.

Lees over Erbarm dich mein op youtube

Zelfmoord en invloed

image

In zijn boek Invloed, De zes geheimen van het overtuigen haalt Robert B. Cialdini de zelfmoord aan in het hoofdstuk over sociale bewijskracht. Het gaat om het Werthereffect. Wanneer een zelfmoord in de media aandacht krijgt, plegen in de periode na de publicaties meer mensen zelfmoord dan zonder de media-aandacht. Cialdini noemt het Werther-effect als hij spreekt over imitatiegedrag.

De naam van dit effect komt van de roman Die Leiden des jungen Werther van Goethe. De hoofdpersoon pleegt zelfmoord en na de verschijning van het boek overspoelde een water zelfmoordgolf Europa.

In zijn boek over overtuigen gaat Caildini nog verder dan duidelijk bewezen zelfmoord. De onderzoeker David E. Phillips die hij noemt in zijn boek stelt dat na een artikel over zelfmoord ook meer dodelijke ongevallen zijn.
Sterker nog: in de periode na de publicatie sterven er meer mensen bij ongelukken met auto’s en vliegtuigen dan in een andere periode. Ook zou het aantal eenzijdige ongelukken met auto’s waarin alleen een automobilist zit, enorm toenemen.

image

Ik vind het gevaar dat hier een spel met de statistieken gespeeld wordt, wel erg groot. Niet elk eenzijdig ongeval is een zelfmoord en soms is er niet een duidelijke aanwijzing. Maar op zich is het Werther-effect wel genoeg om dit vreemde sociale gedrag te illustreren.

Het Werther-effect is lange tijd de reden geweest voor media om niet uitvoerig aandacht te besteden aan zelfmoord. Dat lijkt nu zeker niet het geval. Een bekende Nederlander die de hand aan zichzelf legt, krijgt uitgebreid aandacht in de media. Het Werther-effect lijkt ze niet te weerhouden om erover te berichten.

Soms heeft media-aandacht juist een positief effect. Zo leverde de zelfmoord van de piloot waarbij hij al zijn passagiers mee de dood in trok, nieuwe veiligheidsmaatregelen op om dit soort verschrikkelijke ongelukken te voorkomen. Overigens was deze daad niet nieuw, Cialdini noemt het ook.

Stadsvernieuwing of bombardement

image

De roman Firmin is meer dan een verhaal over een rat in de grote stad. Het vertelt het verhaal van de stad Boston die langzaam ten prooi valt aan de projectontwikkelaars. De oude stad wordt platgegooid om vervangen te worden door nieuwbouw.

De verteller – de rat Firmin – weet het heel mooi te vergelijken met een stad in oorlog. De rat trekt de vergelijking met het bombarderen van de steden in de Tweede Wereldoorlog. Volgens de verteller zoekt de gemeente iemand met ervaring om de gewortelde stad te ontdoen van haar gebouwen.

Uiteindelijk vonden ze Edward Logue, bijgenaamd de Bommenwerper. Hij had tijdens de Tweede Wereldoorlog als kanonnier aan boord van een B-24 gediend en had dus persoonlijk ervaring opgedaan in het grootste stadsvernieuwingsproject uit de menselijke geschiedenis. Om dat te laten zien, stuurde hij de burgemeester en het gemeentebestuur foto’s van Stuttgart en Dresden met de opmerking: ‘Ik kan ervoor zorgen dat Scollay Square er net zo uit komt te zien.’ Hij werd meteen aangenomen. (80)

Een treffende vergelijking, die overigens vaker gemaakt wordt als het over stadvernieuwing gaat. Oorlogen zijn veel minder een bedreiging voor een stad, dan een gemeentebestuur.

Veel gemeentebesturen denken hun naam te vestigen door de binnenstad te verwoesten en foeilelijke gebouwen daarvoor te herplanten. Geen grotere vergissing, want de lelijke gebouwen houden niet lang stand, terwijl degelijke monumentenzorg de stad behoedt voor die lelijkheid.

De rat zet zijn vergelijking voort. Als uiteindelijk een deel van Scollay Square tegen de vlakte gaat:

Vanuit het raam zag ik een vlakte vol puin, die tot aan de horizon reikte. Het uitzicht had veel weg van foto’s van Hiroshima. (184)

Alles is weg en maakt plaats voor foeilelijke hoogbouw. De stad wordt er niet beter van, alleen de portemonnee van de projectontwikkelaars. Het gemeentebestuur heeft haar eigen stad verwoest. Daar is geen vijand voor nodig geweest.

Sam Savage: Firmin, Belevenissen van een grootsteedse onderkruiper. Oorspronkelijk titel: Firmin, Adventures of an Metropolitan Lowlife. Vertaald uit het Engels door Hans Vierdag. Uitgeverij Signatuur, 2009. ISBN: 978 90 5672 287 6. 198 pagina’s.

Schrijvers en ratten

image

In de Bostonse boekhandel maakt de geletterde rat Firmin kennis met een bijzonder schrijver: Jerry Magoon. De Bostonse schrijver komt langs in de boekwinkel waar de rat woont. Maar hij krijgt pas echt met de schrijver te maken als de rat in het park belandt.

Nieuwsgierigheid drijft Firmin naar het park, maar hij brengt de mensen in paniek als hij met ze via doventaal probeert te communiceren. Hij krijgt een klap van een wandelstok op zijn rug en raakt buiten westen.

De schrijver neemt hem weer mee naar de buurt waar hij opgroeide, vlakbij de boekwinkel van Norman Shine. Hij ligt in een mandje voorop de fiets van Jerry Magoon. Het is het begin van een gelukkige tijd in het appartement van de Bostonse auteur.

De schrijver betrapt de rat er ook op dat hij leest. Firmin heeft net die avond Terry Southern ontdekt. Als hij helemaal in de roman Candy zit, hoort de rat niet zijn medebewoner de trap opkomen. Voor Firmin er erg in heeft, staat Jerry voor zijn neus:

Ik schrok me kapot. Hij was ook verrast en bleef een moment stokstijf staan, waarbij hij de sleutel als een pistool op me richtte. Omdat ik bij wijze van spreken met de gestolen waar in mijn klauwen was betrapt, besloot ik dat ik geen andere keus had dan mij eruit te bluffen. Dus sloeg ik een pagina om en las rustig door. Ik had verwacht dat hij kwaad zou zijn omdat ik een van zijn boeken uit de kast had gesleept en op de grond had gelegd, maar hij scheen dit juist ontzettend leuk te vinden. Toen hij over zijn eerste schrik heen was, barstte hij in luid lachen uit, iets was hij maar zelden deed. Het klonk alsof er een hele zak grind werd leeggestort. (127)

Een ontroerende vriendschap ontstaat tussen de schrijver en de rat. De schrijver laat de rat lezen, al weet Firmin niet of Jerry wel doorheeft dat hij daadwerkelijk leest. De rat kan in elk geval wel Gerswin en Cole Porter spelen op de bij de vuilnis gevonden speelgoedpiano.

De rat weet als enige de pennenvruchten van Jerry Magoon te waarderen, maar het ontgaat de schrijver. Misschien zou de wetenschap van de lezende rat hem geholpen hebben zijn neerslachtigheid te bestrijden. Nu gaat hij naar de film met de rat. Als ze samen naar The Yearling zitten te kijken, kan Firmin dat niet echt waarderen. Hij houdt niet van dierenverhalen.

Het is die heerlijke ironie die overal in de roman Firmin staat. Het dierenverhaal is een mensenverhaal met een dier in de hoofdrol. Firmin is een rat met buitengewoon veel menselijke eigenschappen. Hij mist alleen het vermogen om zelf met mensen te communiceren.

Sam Savage: Firmin, Belevenissen van een grootsteedse onderkruiper. Oorspronkelijk titel: Firmin, Adventures of an Metropolitan Lowlife. Vertaald uit het Engels door Hans Vierdag. Uitgeverij Signatuur, 2009. ISBN: 978 90 5672 287 6. 198 pagina’s.

Geletterde rat

image

De rat in de roman Firmin ontwikkelt zich langzaam maar zeker tot een geletterde rat. Verslindt hij aanvankelijk vooral letterlijk boeken, later weet hij de letters zelf meer en meer te waarderen.

Hij beseft zich dat hij misschien iets te vroeg begonnen is aan de wereldgeschiedenis in 4 delen, de bijbel, de koran, het Tibetaanse dodenboek, Kant, Hegel en de literatuurgeschiedenis.

Toegegeven, ik werkte dit allemaal naar binnen voordat ik er klaar voor was. Ik kan me nog goed herinneren, en zelfs vóélen, hoe ik als jongeling kromgebogen in een donker hoekje van het bed van gesnipperd papier (mijn toekomstige maaltijden) lag, met mijn voorpootjes om mijn belachelijk opgezwollen buik geklemd. Kermend van de pijn – o, wat een verschrikkelijke pijn! – onderging ik steeds heviger krampen, die zich gravend en draaiend een weg baanden door mijn sidderende darmen. (26)

Later zal hij iets voorzichtiger omspringen met alle wijsheid in de boeken. Hij zal ze niet meer letterlijk verorberen en neemt alleen de letters tot zich. Bij een bezoek aan de bovengelegen boekwinkel ontdekt hij namelijk dat hij de rugtitels van de boeken in de kasten zonder enige moeite kan lezen.

De rat Firmin groeit op met een drankzuchtige moeder en broers en zussen die zich weinig om de boeken bekommeren in de winkel waar ze wonen. Zijn familie is meer geïnteresseerd in de straat en wat daar te vinden is. Voor Firmin is dat het minder interessante deel van het leven.

Zijn broers en zussen en moeder laten hem in de steek. Hij blijft wonen onder de boekwinkel van Norman. Hij nestelt zich in een plekje in het plafond en bespiedt de boekhandelaar. Hij weet zich ternauwernood te handhaven als Norman Shine hem ziet en rattengif legt. Firmin eet een hapje en is er goed beroerd van, maar weet het te redden.

Sam Savage: Firmin, Belevenissen van een grootsteedse onderkruiper. Oorspronkelijk titel: Firmin, Adventures of an Metropolitan Lowlife. Vertaald uit het Engels door Hans Vierdag. Uitgeverij Signatuur, 2009. ISBN: 978 90 5672 287 6. 198 pagina’s.

Herfstsymfonie

image

En dan is daar opeens de herfst: de ochtend is niet meer zo vroeg licht. ’s Avonds knijpen de gordijnen al vroeg dicht en koelt het buiten snel af. De zwaluwen die 2 weken geleden nog rond de sloot vlogen, zijn gevlogen. Op weg naar het Zuiden.

image

Gelukkig is het niet allemaal kwel dat kommert. Er zijn ook mooie dingen: het park dat meer en meer van kleur verschiet. Het groen wordt donkerder en krijgt dan kleuren geel en bruin die de herfst tekenen.

image

Het is genieten van de mooie lichtval die de laaghangende bewolking veroorzaakt. Net als het lichtspel dat tussen zon en wolken speelt. Alles oogt net iets vriendelijker en kleurrijker dan in de zomer.

image

Dan is die herfst niet zo nadelig als ze lijkt. Al geven het terugtrekkende licht, de verdwenen zwaluwen en drassige paden een sombere melodie in deze herfstsymfonie.

image

Posthuma de Boer

image

Als je ergens mee bezig bent, kan het gebeuren dat je het opeens weer tegenkomt. Maar dan ergens anders. Een tijdje terug kocht ik een boekje over het orgel in het concertgebouw. Rond diezelfde tijd las ik het boek Ica van Eva Posthuma de Boer.

In het boek over het orgel kwam ik ineens de naam Posthuma de Boer tegen. Niet Eva, maar Henriëtte Posthuma de Boer. De afgebeelde foto’s van de componist Tristan Keur en organist Leo van Doeselaar bij de 2 artikelen zijn van Eddy Posthuma de Boer.

Eva is de dochter van Eddy en Henriëtte Posthuma de Boer – Klautz. Ze heeft haar kunstzinnige talent zeker geërfd van haar vader en moeder. Niet alleen het schrijven van haar moeder, maar ook het zien van haar vader.

image

Dat laatste leert het boek Beeld in zicht van Eddy Posthuma de Boer. De teksten zijn van Simon Vinkenoog en Cees Nooteboom. In het boek komt het foto-oeuvre van Eddy Posthuma de Boer heel mooi naar voren. Hij is een allround fotograaf en reist de hele wereld over voor zijn foto’s.

In het album heeft hij veel brede thema’s. Hij fotografeert mensen, landschappen en de stad. Er staan alleen zwart-wit foto’s in. De composities zijn zeker de moeite van het bekijken waard, hebben soms zelfs iets poëtisch. Ze vertellen stuk voor stuk een verhaal en nemen je mee. Net als wat de roman Ica van zijn dochter Eva doet.