Wildkamperen (dag 1)

image

Dat je midden in het bos mag kamperen, was een leuke gedachte voor ons allebei. Daarom wilden we bij de paalcamping midden in het bos onze fietsvakantie beginnen. Die paal staat in het bos tussen Hilversum en Baarn. Niet zo heel ver van huis.

image

We vertrokken wat later gistermiddag en reden best snel. Ik had de route vooraf uitgestippeld van knooppunt naar knooppunt in het kaartenboekje van de Lidl. Op een paar plekken raakten we de weg kwijt. Het is lastig speuren in delen van Naarden en Bussum. Daarna arriveerden we bij de wildoversteek bij de Bussummerheide. Een hele bevenis om op een brug te rijden terwijl je het nauwelijks in de gaten hebt.

image

We fietsen verder, waren al een flink eind over de helft. Het was niet ver meer. Zouden er 2 of minder tenten staan? En kondrn we de paal überhaupt wel vinden. De spanning steeg. We lagen op route, reden over de spoorwegovergang. De bomen gaven weinig doorkijkjes. De kaart haalde ik erbij. Zou het lukken?

image

Daar was het pad links. En daar zag ik een tent staan. Het moest hier zijn. Er stonden 2 tenten zagen we na grondige inspectie. Het was gelukt. Nu een spannende nacht in. Alleen in het bos met 2 andere kampeers om ons heen…

image

Reet

image

Het verhaal dat August Willemsen schrijft voor Maatstaf levert een prachtig beeld op van 2 jongeren die een reis naar Spanje maken. Het verhaal is ook gepubliceerd in de brievenbundel Bewaar deze brieven als je eigen tekeningen. De verteller is helemaal in de wolken. Hij is smoorverliefd op Marian. De opening van het verhaal is brilliant:

Marian was in Blaye. Pikzwart. Zó mooi dat ik stond te trillen op mijn benen. Maar ze moest nog blijven tot de 10de. (211)

Wie de brieven uit deze periode opslaat en die mogelijkheid krijg je nu bij deze brievenbundel, ontdekt dat de werkelijkheid in de brieven weer een beetje verschilt van de werkelijkheid in dit verhaal. Daarvoor is het natuurlijk ook literatuur.

Verderop maken Marian Plug en August Willemsen zich vooral druk over het gebruik van het woord ‘reet’. Ik vind het woord niet terug in het verhaal van Willemsen. Het verwijst naar het verhaal dat Willemsen voor het tijdschrift Raster schreef en dat bij deze briefwisseling juist niet is opgenomen.

Dat verhaal is ook gebruikt bij de bundel Vrouwen, vreemden, vrienden in 1998. Hierin schrijft August Willemsen het volgende:

Dat bijvoorbeeld Marian, behalve een gezicht welks schoonheid alom werd geprezen, eigenlijk best een ‘lekkere reet’ had, werd niet alleen nooit uitgesproken maar probeerden we ook op alle mogelijke manieren niet te zien. (12)

Mogelijk dat vanwege de overeenkomst, daarom het betreffende artikel niet is opgenomen in de briefwisseling tussen August Willemsen en Marian Plug.

Ze winden zich flink op over het gebruik van dit ordinaire woord. Hun vriend Jaap zou het woord gebezigd hebben, stelt August Willemsen in zijn brief:

Wat hij helemaal vergeten was, maar ik niet, en wat ook niet in mijn stuk staat, is dat hij degeen was die me, op een feest bij Dick, erop wees dat jij zo’n mooie reet had. Vergeef me de uitdrukking, het waren zíjn woorden. Nu, om zulk soort dingen hebben we even gelachen. (244)

Marian kan er niet om lachen. Ze vindt het een ‘ellendig’ woord dat ze zelf nooit (heeft) gebruikt en dat volgens haar op ‘puur seks’ duidt. Ze vraagt zich af niet Jaap Kruyff dit woord gebruikt heeft. August Willemsen belt de betrokkene op, maar ook hij ontkent. Hij is geen man van grove taal.

Zo meent iedereen het woord nooit te hebben gebruikt. Is het geheugenverlies, schaamte of bewuste ontkenning? Als ik het zo lees, is het van alles een beetje. Natuurlijk kan August Willemsen zelf ook last van geheugenverlies hebben. Het woord komt immers uit zijn brein en herinnering in het verhaal terecht.

Dan is de wens dat iemand iets gezegd zou hebben, groter dan dat iemand het echt gezegd heeft.

August Willemsen: Bewaar deze brieven als je eigen tekeningen. Briefwisseling met Marian Plug. Met een voorwoord van Maarten Asscher. Bezorgd door Joost Meuwissen. Amsterdam, Antwerpen: Uitgeverij De Arbeiderspers, 2014. Privé-domein, nr. 280. ISBN: 978 90 295 8979 6. 301 pagina’s. Prijs: € 24,95.

Lees ook mijn bespreking op Litnet

João Cabral

image

In zijn lezing over vertalen heeft August Willemsen een gedicht gekozen van de derde grote dichter van Brazilië: João Cabral de Melo Neto, kortweg João Cabral. De lezing is opgenomen in de nieuwe brievenbundel van August Willemsen: Bewaar deze brieven als je eigen tekeningen.

In lyrische bewoordingen vertelt Willemsen wat deze dichter zo bijzonder maakt:

Drie dingen vallen op, die in zijn werk constanten blijven. Het visuele, concrete, vastomlijnde overheerst het muzikale, abstracte, vage. De gedichten zijn als foto’s, zwart-wit. Kleur komt niet bij name voor. Ten tweede zijn gewoonte van het noemen van namen van schilders en schrijvers, als een manier van zelfdefinitie door verwijzing bijvoorbeeld Drummond de Andrade, Paul Valéry, cerebrale, antilyrische, min of meer droge kunstenaars. En dan is de titel van zijn bundels, O engenheiro (De ingenieur), kenmerkend voor hoe hij poëzie ziet: als maakwerk. In zijn eigen woorden: ‘Vanaf het eerste begin heb ik mijn poëzie geconstrueerd.’ Veel van dit werk is poëzie over poëzie, ‘metaliteratuur’, vaak tamelijk moeilijk, hermetisch. (194-195)

Na het voordragen van een paar gedichten van deze grote Braziliaanse dichter, komt August Willemsen bij een gedicht uit dat hij gedurende de lezing vertaalt tot het gedicht ‘Het weven van de ochtend’.

Voordat hij zover is, voert hij eerst de lezer helemaal mee in de poëtische wereld van deze bijzondere dichter. Hij draagt enkele gedichten voor, maar vooral wijst hij op de rijke taal van deze dichter. Het maakt alles nog beter toegankelijk voor de liefhebber.

August Willemsen geeft de informatie die meehelpt het gedicht en vooral de overwegingen van de vertaler te snappen. Daarom is vertalen veel meer dan zomaar een gedichtje van de ene taal in de andere te transformeren.

image

Willemsen laat zien dat je als vertaler ook een deel van de belevingswereld en de poëtica van deze dichter moet zien over te brengen. Daarmee is deze lezing een prachtige illustratie voor het werk van veel vertalers.

Lees ook mijn bespreking op Litnet over deze brievenbundel

August Willemsen: Bewaar deze brieven als je eigen tekeningen. Briefwisseling met Marian Plug. Met een voorwoord van Maarten Asscher. Bezorgd door Joost Meuwissen. Amsterdam, Antwerpen: Uitgeverij De Arbeiderspers, 2014. Privé-domein, nr. 280. ISBN: 978 90 295 8979 6. 301 pagina’s. Prijs: € 24,95.

Vertalen

image

Misschien was August Willemsen wel de beste vertaler van Nederland. Hij heeft de Braziliaanse en Portugese literatuur naar Nederland gebracht. Zonder hem zouden de prachtige gedichten van Fernando Pessoa en Carlos Drummond de Andrade niet bereikt hebben.

Dat is niet alleen te danken aan zijn noeste arbeid. Hij heeft het oeuvre van Pessoa voor een groot deel vertaald. Vrijwel de hele poëzie van de Portugese dichter heeft Willemsen naar het Nederlands vertaald. De schoonheid van dit noeste vertaalwerk is vooral te danken aan de enorme kracht die uit zijn vertalingen spreekt. Zijn vertalingen slaan een brug tussen het Portugees en het Nederlands.

Dat geldt zeker ook voor de Braziliaanse dichter Carlos Drummond de Andrade. Hij heeft de liefdespoëzie samen met de erotische poëzie van deze bijzondere dichter heel mooi op de kaart gezet. De documentaire “O Amor Natural” van Heddy Honigmann laat prachtig zien wat de erotische gedichten met de Brazilianen doen.

Bij deze documentaire uit 1993 is August Willemsen eveneens betrokken geweest. Hij vertaalde de gedichten uit de bijzondere bundel O Amor Natural op onnavolgbare wijze naar het Nederlands in De liefde, natuurlijk. Hij deed al vrij snel nadat de bundel waar al lang over gespeculeerd werd, in Portugal uitkwam.

In de briefwisseling tussen August Willemsen en Marian Plug, Bewaar deze brieven als je eigen tekeningen is ook een heel mooi college over vertalen opgenomen. August Willemsen heeft dit voorgedragen bij de presentatie van een nieuwe tentoonstelling van de schilderes Marian Plug.

Hij neemt hierin zijn toehoorders mee bij het vertalen van een gedicht. Zoals Gerrit Komrij in zijn tweede Albert Verwey-lezing deed bij het schrijven van een gedicht, zo voert August Willemsen zijn luisteraars mee in het vertaalproces.

Hij neemt je helemaal mee bij de overwegingen en afwegingen van de vertaler. Moet je letterlijk vertalen of probeer je juist hetzelfde gevoel op te roepen. Voor August Willemsen is het geen zaak van letterlijk of vrij. De uitdrukking en strekking van een gedicht vertalen zijn soms belangrijker dan een gedicht letterlijk woord voor woord overzetten.

Deze lezing over vertalen is voor mij het mooiste deel uit de bundel brieven die uitgeverij De Arbeiderspers onlangs uitbracht. Het vormt een prachtige aanvulling op het oeuvre van vertalingen, brieven en verhalen van deze bijzondere ambassadeur van de Portugese en Braziliaanse letteren.

Lees mijn bespreking van August Willemsens brievenbundel bij Litnet

August Willemsen: Bewaar deze brieven als je eigen tekeningen. Briefwisseling met Marian Plug. Met een voorwoord van Maarten Asscher. Bezorgd door Joost Meuwissen. Amsterdam, Antwerpen: Uitgeverij De Arbeiderspers, 2014. Privé-domein, nr. 280. ISBN: 978 90 295 8979 6. 301 pagina’s. Prijs: € 24,95.

Letterlijk of vrij vertalen

image

Ik kom het vaak bij lezers tegen: ze mopperen over de ‘slechte’ vertaling van een boek. Wat er dan zo slecht is, weten ze vaak niet te benoemen. Of ze bedienen zich van goedkope voorbeelden waaruit ik niet altijd kan halen of het een toevallige fout is of dat dit iets structureels is in deze vertaling.

Ik maak dit voornamelijk op bij vertalingen van Engelse boeken. Hoogst zelden hoor ik dit soort opmerkingen bij Franse of Duitse boeken. Ook Russische vertalingen krijgen er niet altijd van langs, terwijl ik soms echt het idee heb dat grote werken minder toegankelijk zijn door de vertaling.

Vaak mis ik genoeg band met het origineel. Ik vertrouw de vertaler en beschouw hem als mijn vriend. Hij die zo aardig is om mij mee te nemen in een verhaal in een vreemde taal en vertelt het in mijn taal. De enorme hoeveelheid vertalingen van bijvoorbeeld Dantes Goddelijke Komedie. Ze helpen mij om dit ontoegankelijke werk een klein stukje binnen te dringen.

In de briefwisseling van August Willemsen en Marian Plug Bewaar deze brieven als je eigen tekeningen zit een prachtige lezing. August Willemsen vertelt over het vertalen, in het bijzonder het vertalen van poëzie. Hij gaat hier in op het verschil tussen de vrije en de letterlijke vertaling.

Bij het vertalen van het gedicht ‘Over het zitten-/zijn-in-de-wereld’ van João Cabral kiest hij ervoor om het idee over te brengen in plaats van letterlijk de tekst te vertalen.

Hij neemt hiervoor andere letters in de laatste regel: ‘v’s, oe’s en ellen’. Letterlijk staat er ‘met alle effen en erren’, maar August Willemsen spelt naar het Nederlandse woord ‘voelen’ dat het ‘lyrisch ik’ in het Portugees hier opvoert.

Ik heb mij dan ten opzichte van die uitdrukking een grote vrijheid veroorloofd, maar ten opzichte van de letters van die uitdrukking en de strekking van het gedicht heel letterlijk vertaald. (201)

Hetzelfde gebeurt in het voorbeeld van het gedicht ‘Het weven van de ochtend’ waarin August Willemsen vaak ervoor kiest het gedicht over te brengen en niet de woorden. Of veel mensen die een vertaling lezen moeite hebben met de letterlijke vertaling of juist de vrije vertaling, kan ik niet altijd achterhalen.

Vaak heb ik de indruk dat het een soort potsierlijkheid is door te suggereren dat je de taal waarin het boek geschreven is te goed beheerst om het in vertaling te lezen. Of dat jij het verhaal beter begrijpt dan de vertaler.

Maar in plaats daarvan geven mensen af op de vertaling. Terwijl vertalen echt heel lastig is. Ik zou al die mensen die commentaar hebben op vertalingen willen oproepen zelf een verhaal te vertalen. Dan merken ze hoe moeilijk het is. En wegkomen met de opmerking dat het niet te vertalen is, mag niet. Elk verhaal of gedicht moet te vertalen zijn.

Lees ook mijn bespreking van de bundel op Litnet

August Willemsen: Bewaar deze brieven als je eigen tekeningen. Briefwisseling met Marian Plug. Met een voorwoord van Maarten Asscher. Bezorgd door Joost Meuwissen. Amsterdam, Antwerpen: Uitgeverij De Arbeiderspers, 2014. Privé-domein, nr. 280. ISBN: 978 90 295 8979 6. 301 pagina’s. Prijs: € 24,95.

Schade zomerstorm

image

De dag na de storm likt de stad zijn wonden. Gisteravond zag ik dat de wilgenboom op de hoek van de gracht is geveld door de storm. Als ik vanmorgen ga kijken, zie ik dat de koolmeesjes nog enthousiast fladderen tussen de takken door. Midden in de stam is het gevaarte geknakt.

image

Het is de boom waarin Doris altijd hing en soms ook een eindje over het water zweefde. De kinderen uit de buurt waren gek op de grote boom, waarvan de takken als heuse lianen over de gracht hingen. Vandaar dat de buurtkinderen in de lange uiteinden klommen en als Tarzan zweefden.

image

Ik loop wat verder met de honden het park in. Daar is al snel het volgende slachtoffer van de zomerstorm in zicht. Het is een in bloei staande linde. De boom is aan het begin van de stam afgebroken en ligt voor het grootste gedeelte in het weiland naast de kinderboerderij.

image

De stam is afgezaagd in tilbare brokken en de grote kruin ligt nu in het weiland. Het hek is alweer gemaakt door de brandweer en de rest van het hout wacht nu op een nieuwe bestemming.

image

Aan de andere kant van het Den Uylpark zijn enkele andere bomen zwaarbeschadigd. Het zijn de moerascipressen die een stukje van de weg af staan. Bij één boom is de tak afgebroken en ligt op de grond. Het ziet er best ernstig uit en ik vraag me af of deze moerascipres het gaat redden met zo’n grote wond in zijn zij.

image

Het is soms verrassend hoeveel leven er in een boom kan zitten. Het bewijs staat iets verderop in het Beatrixpark waar de gelijknamige Beatrixboom op een wonderlijke manier is uitgegroeid tot de boom die ze nu is. Al ben ik vanmorgen niet wezen kijken of zij ongeschonden door de storm is gekomen.

image

De kinderen treuren niet om de treurwilg die is omgewaaid. Zij vinden de horizontale stam een uitdaging om op te klimmen en over de reusachtige evenwichtsbalk te lopen. Zo verandert een ongeluk in een geluk. Net als de koolmeesjes die hun weg weten te vinden in de kruin van deze boom, gaan de buurtkinderen weer helemaal op in hun nieuwe speeltoestel.

image

KPN Klantenservice (2)

image

vervolg van KPN Klantenservice (1)

We worden doorverbonden met de derde medewerker van de klantenservice van KPN. Weer het hele verhaal over de pakketjes, de wijziging in abonnement op Mijn KPN en de brief waarin ons abonnement wordt geannuleerd. Misschien moeten we zelf provider worden, grapt ze bij het horen van al die installatiepakketten. De vrouw aan de andere kant van de lijn vraagt weer postcode en huisnummer. Ook zij moet ons even met een collega doorverbinden. ‘Nou, dat is dan nummer 4’, zegt Inge.

Een muziekje, de stem van Rail Away en geduldig wachten. Voor je het weet zit je 34 minuten aan de lijn met de klantenservice van KPN. Nu een aardige meneer. Ik neig ernaar om hem jongen te noemen. Hij is wat kordater. Misschien scheelt het omdat hij er een collega bij haalt. Hij mompelt steeds wat en dan denken wij dat hij het tegen ons heeft, maar hij overlegt dan met zijn collega.

Hij is flink aan het stoeien met het systeem om de vreemde activiteiten die het systeem waarschijnlijk uit zichzelf verricht heeft, op te lossen. Het resultaat weet hij na lang wachten op te lossen. De pakketten mogen we inleveren bij de KPN-winkel. Heel wat aardiger dan de mevrouw die ons eerder de opdracht gaf de pakketten terug te sturen als pakket.

Omdat hij ons toch aan de lijn heeft en omdat we aangaven te overwegen weg te gaan, gaat de jongen aan de andere kant van de lijn snel het 1 en ander voor ons uitzoeken. Misschien kan hij dingen wel iets goedkoper aanbieden. Ook omdat we zomaar deze dingen kregen toegestuurd.

Hij is druk aan het zoeken en komt met een aanbieding. Voor een tientje minder per maand hetzelfde. Alleen wat langzamer internet. Dat wil ik niet. We zitten de hele dag op internet met heel veel apparaten. Voor 45 euro kunnen we zo naar een ander overstappen voor een beter pakket.

Het triggert hem om nog voor ons verder te zoeken. Ineens tovert hij een abonnement dat ruim 25 euro per maand goedkoper is, maar wel een stuk sneller. ‘Maar dan moet je me beloven een jaar niet meer te bellen’, zegt hij. ‘Dan moeten jullie niet meer elke week van die pakketten sturen’, grappen we terug. Hij lacht.

Inderdaad een mooie deal. Of krijgen we binnenkort toch nog een pakket gestuurd?

KPN klantenservice (1)

image

Zaterdagmiddag. De postbode staat aan de deur met een pakketje. Zal wel voor de buren zijn, denk ik. Als ik de deur open, geeft de postbode mij een enorm pakket van de KPN. ‘Doe-Het-Zelf-Installatiepakket’ staat erop. Ik open de doos in de hoop om een brief te vinden waarom ik het pakket krijg.

‘Weet jij iets van een installatiepakket?’ vraag ik aan Inge. Nee, die weet er ook niks van. We moeten het maar gaan uitzoeken. Inge probeert in te loggen op Mijn KPN. Zonder resultaat. De KPN is bezig met het onderhoud op het onderdeel waar wij moesten kijken.

Natuurlijk vergeten we de doos. Hij staat wel midden in de kamer, maar je kunt gewoon om de doos heen lopen. Een weekend later verdwijnt hij naar boven om de visite niet dwars te zitten.

Tot ineens een brief in de bus ligt voor mij. Er staat in dat ik mijn abonnementswijziging geannuleerd heb en dat ik nu het pakket moet terugsturen. Ernaast ligt op de deurmat een briefje van de bezorger dat er een pakketje bij de buren ligt. Het zal toch niet een pakketje van de KPN zijn, grap ik als ik wegloop om bij de buren op de hoek het pakketje op te halen.

Als ik het pakketje in ontvangst neem bij het huis op de hoek, waar de pakketbezorger volgens mij altijd heengaat om de pakketjes af te geven, dan deins ik terug voor de doos. ‘KPN Doe-Het-Zelf-Installatiepakket’. ‘O’, zeg ik tegen de buurvrouw. Ze kijkt mij verbaasd aan. ‘Dat was niet helemaal de bedoeling denk ik.’

Toch maar eens de klantenservice bellen. Eerst eten, maar volgens de website is de klantenservice 24/7 bereikbaar via een gratis nummer. Ik kom in een keuzemenu, moet meerdere keren hem afluisteren om een keuze te maken en krijg verbazend snel een medewerker aan de lijn. Hij luistert aandachtig naar mijn verhaal, onderbreekt me ergens voor ik over het tweede pakketje begin. Hij gaat het even uitzoeken en zet me in de wacht.

Het blijft heel lang stil en ineens begint een stem te spreken dat alle medewerkers in gesprek zijn. Het is de man die ook de teksten bij het televisieprogramma Rail Away inspreekt, hoor ik. Weer wachten, een andere medewerker. Ik vertel mijn verhaal, geef postcode en huisnummer en hoor: ‘O, maar dan moet u bij glasvezel zijn. Wacht even ik verbind u door.’

Weer de stem van Rail Away en een zenuwachtig postmodern pianomuziekje waar ik normaal misschien best met plezier naar zou luisteren, maar zo in de wacht bij de klantenservice niet. We zijn ondertussen al ruim een kwartier aan de lijn en daar komt de volgende klant. Inge neemt het even over.

Lees het vervolg

Stadsstrandje

image

De warme middagzon braadt worstjes aan de waterkant. Het is een drukte van belang aan die kant van het strandje. Het gedeelte waar de barbecue niet is, is veel rustiger. Er staat een zacht windje. De lange zomerjurken houden zo genoeg warmte vast om de huid niet in kippenvel te veranderen.

Op het strandhuisje ‘floot’ een paar jaar terug nog een gitarist met tekst de voorbijgangers na. Er stond bij dat hij zeker een liedje zou zingen als hij niet een muurschildering was. Nu is het hokje witgekalkt en al het leven eruit gehaald.

Een meisje loopt met een badhanddoek rond haar middel het hokje binnen. De deur laat ze openstaan op een kier. ‘Marc Rutte is een homo’ staat op de deur geschreven met dikke zwarte viltstiftletters. Als dat is wat overblijft na een schoonmaakbeurt, dan zou ik toch liever de oude kunst kiezen.

Op het bruggetje stop ik en kijk ik het water in. Soms staan er jongeren op het bruggetje en springen van daaraf het water in. Een mooie duikplank en het water lijkt er diep genoeg voor. Levensgevaarlijk, vindt rijkswaterstaat. Een paar weken geleden spraken ze er avontuurlijke kinderen op aan op het jeugdjournaal.

Drie meisjes in bikini lopen naar het bruggetje toe. Ze zijn druk in gesprek. Hun lichamen sidderen zachtjes mee bij elke stap die ze zetten. Ze lijken zich er niet van bewust te zijn. Als ze midden op het bruggetje staan, kijken ze naar beneden. ‘Hier durf ik echt niet af’, zegt er eentje. Ze staat met een roodverbrande rug naar mij toe. De andere gebaart naar de andere kant. ‘Nee, daar ook niet.’

Ze lopen het bruggetje over en gaan het talud af in de richting van het water. Voorzichtig gaat een meisje op het waterkant staan. Ze houdt zich vast aan een vriendin en laat haar voet langzaam zakken. ‘Iiiee, het is echt koud.’

Haar vriendin bukt zich al en gaat zitten op de houten rand die het water van het land scheidt. Ze laat haar voeten in het water vallen en volgt daarna zelf met een plons. ‘Het valt best mee hoor’, zegt ze en ze zwemt weg van haar vriendinnen aan de waterkant in de richting van het strandje waar ze vandaan kwamen.

Christenen en slaven

image

In zijn Handboek Slavenmanagement haalt de schrijver en Romein Marcus Sidonius Falx enkele bijbelse taferelen aan. Hij noemt de apostel Paulus. Marcus Sidonius Falx moet weinig van het standpunt van Paulus en de christenen hebben.

Christenen zien zichzelf om een duistere reden graag als slaven. Zij beweren dat ze de slaven van hun Christus zijn en ze noemen hun god ‘meester’. Maar ondanks hun gebazel over vrijgevigheid en aalmoezen geven moet je niet denken dat christenen hun slaven veel anders behandelen dan wij, aanbidders van de warem heidense goden. (209)

Het spel met de geschiedenis is hier natuurlijk leuk om te lezen:

Als een christen ooit keizer zou worden – stel je voor! – zou hij bij wet laten vastleggen dat man en vrouw, ouders en kinderen samen verkocht moeten worden. Hij zou ook komaf maken met het brandmerken van weggelopen slaven. […] Ik denk dat ze ook willen laten vastleggen dat elke slaaf die door zijn meester tot prostitie wordt gedwongen automatisch vrij wordt. (213)

Maatregelen die later allemaal van toepassing zouden worden als Constantijn de eerste christelijke keizer is. Een doorn in het oog van de in veel goden geloofde Romein Marcus Sidonius Falx. Al nuanceert de hedendaagse Jerry Toner het in zijn commentaar meteen. De wetten worden later onder Constantijn wel uitgevaardigd, maar de christenen verzetten zich pas veel later tegen de slavernij als institutie.

Deze immorele houding proef je tot op de dag van vandaag. De slavernij mag op papier al meer dan 150 jaar zijn afgeschaft, in de praktijk zijn er nog miljoenen slaven. Ze zijn verbannen naar de randen van de samenleving. Door de ogen te sluiten, zien we ze niet en denken we dat ze er niet zijn. Ze zijn er wel. Daarmee is het de grote vraag of wij zoveel beter zijn dan de harde Romein Marcus Sidonius Falx.

Marcus Sidonius Falx: Handboek Slavenmanagement. Met medewerking van Jerry Toner. Met een voorwoord van Mary Beard. Vertaling van How to Manage your Slaves. Vertaald door Patrick De Rynck. Amsterdam: Athenaeum – Polak & Van Gennep, 2015. ISBN: 978 90 253 0492 8. 224 pagina’s. Prijs: € 19,99.