Nationale Stoomtreindag (1)

hendrik-jan-bij-stoomtrein‘Heb je de nieuwe baan al gevierd?’ vroeg laatst iemand. Ze zei er met dreigende vinger bij dat ik wel iets moest gaan doen. ‘Iets dat jij leuk vindt om te doen.’ Ik wist in eerste instantie niks. Eerst maar eens gewoon aan de slag, reageerde ik. ‘Nee’, hamerde ze er nog eens in. ‘Ga het nou echt vieren. Dat heb je verdiend.’

Een paar dagen later ontdekte ik dat het op Hemelvaartsdag Nationale stoomtreindag is. Of het nu alleen een activiteit is van de Veluwse Stoomtrein Maatschappij of echt een nationale gebeurtenis, weet ik niet. Maar in Beekbergen zou het stoomfeest losbarsten.

Wat ik er van kon verwachten, wist ik niet. Zou het druk worden? Of bleef het bij een heerlijk rustig evenement waar een paar liefhebbers op af zou komen? En zou de regen zorgen voor meer of minder bezoekers?

station-beekbergenOp weg naar Beekbergen stonden we in de enige file van Nederland. We tutterden over een afstand van negen kilometer bij Amersfoort. Dat beloofde wat te worden. Verderop werd vanaf de snelweg heel netjes aangegeven waar we de auto konden parkeren. We reden in een kleine rij auto’s.

Hoe dichter we Beekbergen naderden, hoe langer de rij werd. We keken uit op de heuvel en daar stonden ze. Auto’s, rijen achter elkaar geparkeerd. De nabijheid van de stoomtreinen kon ik nog niet ontwaren. Maar wat was het druk. Een lange rij bij de kassa voor het afrekenen van de kaarten van 7,50 euro per persoon, kinderen voor 4,50 euro. De rij stak een flink eind uit de smalle deur.

wachtendenDe stoomtrein stond al sinds onze aankomst te stomen aan het achterste spoor. We liepen er met het verse kaartje heen. De deuren van de wagons waren dicht. Al snel zagen wij dat een lift met deze trein zou betekenen dat we konden staan.

Lees deel 2

Birk

imageDe voorkant intrigeert al: de kop van een meeuw, recht van voren. De ogen hetzelfde blauw als de titel van het boek. Een titel die letterlijk uit het boek komt. Hij grijpt je ook bij de kladden: Birk. Een naam die staat als een huis. Je weet niet waar het over gaat, maar je slaat het boek open.

Dat is het eerste gevoel dat je hebt als je de roman Birk in handen krijgt. Het is het debuut van Jaap Robben en draagt de ondertitel: ‘Over de grenzen van onvoorwaardelijke liefde.’

Eiland

Het verhaal speelt op een eiland. Volgens de flaptekst ligt het eiland ergens tussen Noorwegen en Schotland. De roman gaat over Mikael Hammerman en zijn moeder Dora. Het verhaal opent met het drama: de verdwijning van Mikaels vader Birk.

De negenjarige jongen laat zijn nieuwe bal in zee vallen vanaf de klif. Hij zwemt er eerst zelf achteraan, maar zijn vader redt hem uit de woeste zee. Daarna gaat zijn vader de bal achterna. Het wordt hem fataal hij wordt meegenomen door de zee. De negenjarige Mikael komt thuis en vertelt zijn moeder niet direct over het voorval. De zoekactie die daarna volgt is vergeefs. Hij wordt nooit meer gevonden.

De precieze toedracht vertelt Mikael nooit aan zijn moeder. Ze leven in het huis op het eiland van het kapitaaltje dat de ouders van zijn vader Birk hebben nagelaten. Verder woont op het eiland de visser Karl. Hij beschikt over een botter en staat daarmee in contact met de buitenwereld.

Leeg huis

Het derde en laatste huis op het eiland is van Pernille Augusta geweest. Zij is overleden en het huis wordt door de andere bewoners van het eiland langzaam maar zeker leeggehaald. Mikaels vader Brik is daarmee begonnen, maar Mikael ontdekt dat zijn buurman Karl ook het huis van de oude vrouw leeghaalt.

Verder is het eiland verlaten. Eens in de twee weken levert een boot met de naam Brigitta goederen vanuit de stad Tramsund, door bewoners die er niet wonen Tramsud genoemd.

Het verhaal wordt verteld door de hoofdpersoon Mikael Hammerman. De stijl die Jaap Robben gebruikt, doet denken aan de boeken van bijvoorbeeld Walter van den Berg. Korte zinnen, emotieloos en rauw. Het geeft een mooie werking: het verhaal over de verwerking van verlies en de liefde van een kind voor zijn ouders.

Geen raad weten

Dat zijn moeder eigenlijk geen raad weet met de verdwijning van haar man staat als een paal boven water. Mikael kan het ook moeilijk duiden en moet het vooral zelf zien te rooien. Het begint ermee dat hij de leerstof die hij per post krijgt toegestuurd niet meer wil volgen. Hij schrijft een brief dat hij dood is. Het staat er symbool voor. Hij is ook dood met de dood van zijn vader.

Als zijn moeder erachter komt, is ze woest, maar tegelijkertijd legt ze zich bij de situatie neer. Ze claimt haar zoon, hij verandert geleidelijk van een kind in de plaatsvervanger van zijn vader. Zijn moeder wil niet dat hij haar nog langer aanspreekt met moeder. Hij moet haar Dora noemen en ze wisselen van kamer.

Ze is korzelig, onredelijk en veeleisend. Hij mag eigenlijk geen stap buiten de deur zetten. Als hij uiteindelijk met de visser Karl meegaat naar Tramsund, drukt die dreiging op zijn schouders. Hij blijft in de haven en gaat niet mee naar de hoeren.

Aanpappen

Hij weigert de trui van zijn vader te dragen en zijn moeder geeft alle kleren weg aan Karl. Ze papt het zelfs even met hem aan. Daar steekt Mikael een stokje voor. Dat wil hij niet en hij steelt de kleren terug. Het verhaal krijgt steeds meer de beklemming van eilandbewoners die zelf hun eilandjes bouwen. De totale isolatie schrikt bezoekers af, maar helpt de eilandbewoners. Zelfs de liefde maakt ze tot verstekelingen op hun eigen eiland.

De combinatie van de kale stijl en het verhaal op een bijna onhergzaam eiland, maakt Birk tot een genot om te lezen. Het verhaal neemt je mee, het eiland op. En daar schuilt ook het gevaar. De gebeurtenissen worden steeds erger en de lezer laat zich meesleuren als een zwemmer in de woeste zee.  De complete isolatie op het eiland maakt je gek. Misschien is het boek daarom zo aangrijpend dat je er bijna niet over schrijven kan.

Ik zou zo graag eens aanmeren en met eigen ogen zien hoe het met de drie bewoners gaat.

Jaap Robben: Birk. Breda: De Geus, 2014. 256 pagina’s. ISBN: 987 90 445 3277 7. Prijs: € 19,95

Een perfecte dag voor literatuur

Jaap Robbens roman Birk is vandaag het boek van de leesclub Een perfecte dag voor literatuur van notjustanybook.nl. Lees de bijdragen van anderen in de reacties.

Het ei van Hitler

image

Een prominente rol speelt het Hitlerei, een handgranaat uit de Tweede Wereldoorlog in Hallgrímur Helgasons roman Een vrouw op 1000º. De hoofdpersoon Herbjörg Maria Björnsson houdt de granaat vast terwijl ze aan bed gekluisterd is.

De granaat voert terug tot in de Tweede Wereldoorlog. Als haar vader haar in Hamburg moet achterlaten omdat hij terug naar het front moet en haar moeder niet komt opdagen, geeft hij haar een handgranaat.

‘Je krijgt hem om jezelf te beschermen, Here. Snap je dat? En je moet hem in geval van nood gebruiken. Begrijp je dat? Alleen als je in levensgevaar bent. Als de Engelsen je omsingelen. En je moet voor honderd procent zeker zijn dat je in gevaar bent, want je hebt maar één granaat. Eine einzige Bombe. Begrijp je dat?’ (287)

Ze blijft achter met de granaat. Gedurende de tijd verandert de granaat van een wapen in een symbool. Het Hitlerei moet haar beschermen door de dreiging die ervan uitgaat, maar hij beschermt haar door er te zijn. Want als hij haar moet helpen en af moet gaan, gaat hij niet af. Maar hij beschermt haar wel en ze houdt hem.

De veiligheidspin was er vanaf en hij was nu eigenlijk nutteloos, met een verlopen houdbaarheidsdatum van een kaas uit 1942. Eerlijk gezegd was ik nogal teleurgesteld dat ik hem nooit had kunnen gebruiken, nooit de kans had gekregen hem te zien stralen. Maar nu is hij alles wat ik bezit, hij vertegenwoordigt mijn bestaan: le seul souvenir de ma vie turbulente. (421)

Het zal niet verwonderen dat deze souvenir haar tot het einde toe vergezeld. Hij krijgt zelfs nog een glansrol toebedeeld op de laatste pagina in het laatste hoofdstuk. Zo is het Hitlerei, een stalen symbool voor de oorlog en het leven van Here. De handgranaat is haar hele leven door dik en dun bij haar gebleven en bood haar veel troost.

Hallgrímur Helgason: Een vrouw op 1000º, Uit de memoires van Herbjörg Maria Björnson. Vertaald uit het IJslands door Marcel Otten. Utrecht, Amsterdam, Antwerpen: Uitgeverij De Arbeiderspers, 2014. 542 pagina’s. Prijs: € 24,95

Een perfecte dag voor literatuur

Hallgrímur Helgasons roman Een vrouw op 1000º was vorige week het boek van de leesclub Een perfecte dag voor literatuur van notjustanybook.nl. Lees de bijdragen van anderen in de reacties.

Lees ook mijn andere bijdrages over Een vrouw op 1000º van Hallgrímur Helgason:

Noppende pony’s

Jan Voerman sr. laat geregeld noppende paarden zien op zijn schilderijen. De dieren staan dan naast elkaar, de nekken in elkaar verstrengeld. Ik schreef er al eens over. Op zoek naar de betekenis van het woord noppen.

Vanmorgen bij het lopen met de honden, in de vochtige morgen zag ik ineens de pony’s van de kinderboerderij. In de ochtenschemering, onder de lindebomen, bij het hek, naast elkaar, de nekken verstrengeld.

Zachtjes hoorde ik de kaken snelle beetjes maken in de nek van de ander. Het was een heel rustgevend tafereel zo in de morgen. Ik wilde het niet verstoren met de honden en bleef op een afstandje staan.

Gewoon genieten hoe die dieren staan te noppen. Het had iets intiems, alsof ik een verliefd stelletje betrapte. Zoals laatst bij een fietstocht langs Muiderberg, waar een stelletje verscholen lag achter een hoge graspol. Poedelnaakt.

Ik kon Jan Voerman begrijpen. Dat intieme moment vastleggen waarin je helemaal opgaat in je omgeving en er zelfs even niet meer bent. De noppende paarden in de ochtendnevel en verder niks.

Oorlog – #50books

imageDe tragiek van de Tweede Wereldoorlog is grotendeels aan IJsland voorbij gegaan. Geen bedreigende bezetting, heftige vervolging van bevolkingsgroepen of bombardementen met veel slachtoffers. Het ontging het eiland in de Atlantische Oceaan.

Toch bevat het boek Een vrouw op 1000º van Hallgrímur Helgason een overdaad aan oorlog. De hoofdpersoon Here moet hiervoor wel naar Duitsland. Ze heeft een vader die nogal vervuld is van het nazisme. Ze komen in Denemarken terecht. En kunnen door de Duitse bezetting niet meer terug naar IJsland. Haar vader gaat in dienst bij de SS.

Er ontspint zich een voor IJslandse begrippen ongelooflijk oorlogsverhaal van een meisje dat met haar elf jaar in de wreedheden van de oorlog terechtkomt. Alles passeert de revue: de heftige bombardementen, concentratiekampen, het slagveld en de Russische bevrijders.

De oorlog krijgt in deze roman van Hallgrímur Helgason een andere dimensie dan in oorlogsromans van Harry Mulisch, Willem Frederik Hermans of de boeken van bijvoorbeeld G.L. Durlacher.

Het verhaal krijgt mythische vormen. De zwerftocht van Here door Duitsland en de bossen van Wit-Rusland geven het verhaal mythische proporties. De echte belevingen van de oorlog en bijbehorende verschrikkingen zijn onderdeel geworden van een groter verhaal. Het geeft de roman iets dubbelzinnigs. Zoveel heftigs kan een meisje tussen haar 12e en 15e niet meemaken.

Het geeft iets dubbelzinnigs aan de IJslandse afwezigheid in de Tweede Wereldoorlog. De aangrijpendste passage is dan ook na de oorlog wanneer ze mag mee-eten met een belangrijk banket. De oorlog heeft voor IJsland welvaart gebracht, concluderen de gasten. Eigenlijk is het jammer dat hij voorbij is.

Als een gast meer uit beleefdheid dan uit interesse aan haar vraagt waar ze tijdens de oorlog uithing, gaat het mis. Ze ontploft als de Geyser in het Haukadal. Ze geeft de schuld aan de combinatie van champagne en melk. Maar de lezer weet wel beter.

Hallgrímur Helgason: Een vrouw op 1000º, Uit de memoires van Herbjörg Maria Björnson. Vertaald uit het IJslands door Marcel Otten. Utrecht, Amsterdam, Antwerpen: Uitgeverij De Arbeiderspers, 2014. 542 pagina’s. Prijs: € 24,95

Een perfecte dag voor literatuur

Hallgrímur Helgasons roman Een vrouw op 1000º was vorige week het boek van de leesclub Een perfecte dag voor literatuur van notjustanybook.nl. Lees de bijdragen van anderen in de reacties.

Lees ook mijn andere bijdrages over Een vrouw op 1000º van Hallgrímur Helgason:

#50books

Dit is het antwoord op vraag 18 van het blogproject #50books. #50books is een initiatief vanPeter Pellenaars. Martha Pelkman heeft in 2014 het stokje overgenomen. Bekijk mijn andere bijdrages voor dit bijzondere boekenblogproject.

IJslands zwijgen

image

Een belangrijk element in Een vrouw op 1000º van Hallgrímur Helgason is het zwijgen van de personages. Een zeven seconden durende stilte bij zijn schoonvader zorgt ervoor dat Here’s vader zeven jaar wegblijft. Hij had zich ingebeeld dat zijn schoonvader tegen het huwelijk was.

Volgens de hoofdpersoon en ik-verteller Here Björnsson is het zwijgen één van de pijlers van de IJslandse cultuur. Het verklaart volgens haar ook waarom de IJslandse taal al die jaren hetzelfde is gebleven: ‘we gebruiken de taal bijna niet.’

Het verklaart ook het gebruik van dichtvormen als het kwatrijn, die in de loop van die duizend jaar nauwelijks gewijzigd zijn. Of zoals de ik-verteller het zegt:

Wij IJslanders zijn daarentegen het enige volk ter wereld dat zijn taal zo vereerde dat het ervoor koos haar zo min mogelijk te gebruiken en haar ongerept te bewaren als een heilige, eeuwige ‘nationale maagd’. Daarom is het IJslands een onbevlekte maagd van in de zestig, maar nu is ze uiteindelijk door seks bezeten en voor ze sterft verlangt ze er alleen maar naar zich te laten ontmaagden. Dat zal gebeuren. (93)

In Hallgrímur Helgasons roman Een vrouw op 1000º is dat ook het dilemma. De verteller verwijst er vaak naar, het verliezen van de cultuur door de globalisering. De jarenlange isolatie van het eiland in de Atlantische Oceaan is gedaan. IJsland verliest meer en meer haar identiteit door de komst van Amerikanen en Europeanen op het eiland.

De angst spreekt hier duidelijk. Over honderd jaar wordt er geen IJslands meer gesproken. De taal heeft meer woorden dan sprekers. In het verleden heeft de complete isolatie van de rest van Europa de cultuur en identiteit behouden, maar nu verdwijnt ze langzaam maar zeker. De memoires van de ik-verteller Here Björnsson zijn hier het laatste overtuigende bewijs van.

Het is diezelfde identiteit die de Duitsers zo prezen. IJsland was al de enige Germaanse taal ontsnapt aan de overheersing en invloeden van het Romeins. Door IJsland bleven veel Germaanse saga’s en mythes behouden. Ze zijn het ‘oergermaanse volk dat de levensvonk van ons allen bewaart.’

Here antwoordt hier droogjes op. Ze zegt dat het enige bijzondere van de IJslanders is dat ze nog bestaan en het zo lang hebben uitgehouden. Maar dat niemand echt gehecht is aan ze.

Als we morgen zouden verdwijnen, zou niemand ons missen. (369)

Ik vind het een interessant spanningsveld waarin de hoofdpersoon begrijpelijkerwijs zit. Haar kinderen zijn bezeten van geld, hebben het van haar afgepakt nog voor ze dood is. De cultuur verdwijnt door de globalisering. Mocht de oorlog aan ze ontsnappen, de onafhankelijkheid van IJsland lijkt eerder een doodsteek dan een bevrijding te zijn.

Voor mij leeft de IJslandse cultuur juist meer dan ooit. Een boek als Een vrouw op 1000º is daar het bewijs van. De prachtige verhalen, geheel eigen stijl en samensmelting van culturen die het boek nastreeft, maakt het tot een roman die veel andere boeken overstijgt. De eigenheid van IJsland spreekt boekdelen.

Hallgrímur Helgason: Een vrouw op 1000º, Uit de memoires van Herbjörg Maria Björnson. Vertaald uit het IJslands door Marcel Otten. Utrecht, Amsterdam, Antwerpen: Uitgeverij De Arbeiderspers, 2014. 542 pagina’s. Prijs: € 24,95

Een perfecte dag voor literatuur

Hallgrímur Helgasons roman Een vrouw op 1000º was vorige week het boek van de leesclub Een perfecte dag voor literatuur van notjustanybook.nl. Lees de bijdragen van anderen in de reacties.

Lees ook mijn andere bijdrages over Een vrouw op 1000º van Hallgrímur Helgason:

Zwanennest

image

Ze zat er de hele dag. Moeder zwaan, langs de waterkant op het nest van opgestapeld riet. Vlak langs het fietspad. Als je het tunneltje uitkwam zag je haar zitten. Alle fietsers zagen haar, draaiden even hun nekken naar het dier dat er zo rustig zat. Vader zwaan zat ernaast. Voor de bewaking.

Soms stapte een fietser af en stond op het voetpad naast zijn fiets een foto te maken. De mobieltjes klikten en maakten overuren. Een broedende zwaan, het zag er ook heel mooi uit. Het riet stond er mooi omheen. Een niet in te nemen vesting daar langs de waterkant.

image

Gisteren fietste ik erlangs en zag dat het nest verlaten was. Geen moeder of vader zwaan te bekennen. Geen fietser die even stopte om te kijken naar het nest. Geen mobieltje dat klikte om dit bijzondere moment vast te leggen en te delen. Alle fietsers reden voorbij, gehaast als altijd. Alsof hier niets bijzonders was.

Ik stapte af. Keek nog eens goed rond. Was er nergens een familie zwaan te zien? Ik daalde af naar het nest aan de waterkant, tegen de rietkragen aan. Geen zwaan te bekennen. Ik keek nog eens goed in het riet waarvan de zwanen een nest gemaakt hadden. Geen eierschaal niks. Alleen een paar donsveertjes dansten op de wind. Verder niets.

image

Achter het riet hoorde ik een eend snateren. Het leek wel of hij mij uitlachte. Net als de fietsers die langsreden. Ze draaiden even hun nekken in mijn richting, om dan met enig dedain het hoofd terug te draaien. Het leek dan of ze harder trapten op hun pedalen om snel van dit tafereel verlost te zijn.

Pluisjessneeuw

image

Ik dacht dat de pluisjes er vroeg bij waren dit jaar, maar de echte pluisjessneeuw moest nog komen. De laatste dagen zijn de volle pluisjeszakken aan de populier gerijpt en laten ze in een voortdurende stroom de pluisjes los. Zo regent het de hele dag populierenpluis.

image

Op de gracht drijft een laagje pluizen, een zwaan zwemt dwars door het laagje wit. Langs de paden liggen dikke vlokken vam de pluisjes. Ze vormen een heuse sneeuwhaag. Het grote verschil met de winterse tegenhanger is dat dit weer opwaait als je langsloopt. Soms neemt een windvlaag wat pluisje mee van het pad en vormt zich een nog dikker sneeuwpak op bepaalde hoeken.

image

De brandnetels vlak onder de populieren liggen helemaal vol met de pluisjes. Het groene blad is helemaal verstopt onder de witte populierenpluis. Ook het zand van de paden in het park is op sommige plekken niet meer te herkennen. Zo verdwijnt alles onder het zaad van de populier.

wpid-20140524_192654.jpg

Ik geniet van alle groene kleuren en zie de pluizensneeuw vallen, traag in een voortdurende stroom. Als een echt sneeuwstorm waarbij je de straten langzaam wit ziet worden. Nu krijgt alles iets grijzigs. Of het gras dat er ineens veel minder groen uitziet.

image

En het werkt net als bij echte sneeuw. Na een regenbui is het allemaal weer weg.

Brodsky, Chinese poëzie en een Griek

image

Het Zuid-Afrikahuis aan de Keizersgracht in Amsterdam krijgt een restauratie en renovatie. Daarom werden vanmiddag een aantal boeken aangeboden die dubbel of op een andere manier overcompleet waren uit de collectie tweedehands. De boeken lagen mooi uitgestald op de eerste verdieping van het monumentale pand.

image

Op een tafel lagen ook wat boeken uit de bibliotheek van Elisabeth Eybers. Ze liet haar bibliotheek na aan het Zuid-Afrikahuis en niet alles kan bewaard worden. De boeken genoten mijn speciale interesse. Ik ben dol op deze Zuid-Afrikaanse dichteres die in Amsterdam woonde. Naast twee Engelstalige essaybundels van Joseph Brodsky en V.S. Pritchett vond ik ook een paar dichtbundels van haar zelf die ik nog niet heb.

image

De boeken zijn helaas voorin niet voorzien van een naam, daarom heb ik het zelf maar met potlood ingeschreven. In de essaybundel van Joseph Brodsky zag ik wel soms een potloodstreepje in de kantlijn staan.

image

Daarnaast kon ik het boekje De plant, de put, de engel van de Griekse schrijver Vasillis Vassilikos niet laten liggen. Voorin het boekje staat een raadselachtig stukje tekst. Ik kan het modern Grieks niet lezen. Inge heeft een facebook-vriendin met een Griekse man. Zij vertelde dat het een wens voor een lang gelukkig leven is. Ik vermoed van de schrijver zelf, opgeschreven bij een ontmoeting op een literair evenement of zo.

image

Het maakt een schrijver zo tastbaar door even in de boeken te neuzen en er een paar uit te kiezen om mee te nemen. Heel gelukkig ben ik met de Spiegel van de klassieke Chinese poëzie van Idema. Ik ben al heel lang op zoek naar dit boek. Dat ik dan het boek van deze beroemde dichteres mag vasthouden, maakt het nog mooier. En nu ga ik snel lezen in al dit moois.

Macht en Europese verkiezingen – #WoT

imageVandaag zijn de verkiezingen voor het Europese parlement. Politici beweren bij hoog en laag dat je stem belangrijk is. Je geeft zo een signaal af hoe belangrijk Europa voor jou is.

Het interessante van deze verkiezingen is dat Europa de meest ondemocratische regering van heel Europa bezit. Het parlement mag misschien over dingen beslissen, als een paar Europese regeringsleiders anders wil, gebeurt het anders. En die macht is heel groot.

Bij elke verkiezing komt bijvoorbeeld het onzinnige maandelijkse gereis van Brussel naar Straatsburg aan de orde. Als het Europees parlement het voor het zeggen had, zou deze onzinnigheid allang zijn opgeheven. Maar Frankrijk houdt een dergelijk besluit vanwege chauvinisme tegen.

En zo gaat eigenlijk alles, het Europees parlement mag misschien wel over iets beslissen, als een leider van een machtig land iets anders wil, dan gebeurt het niet.

Zo ligt de macht in Europa niet bij een democratisch gekozen parlement, maar bij het machtigste land. En politici mogen wel anders beweren, de kiezer heeft het als geen ander echt in de gaten.