Historisch orgel Brugkerk moeilijk te ontginnen

image

De neogotische Brugkerk van Veenendaal gefotografeerd vanaf de brug

Anton Lagerweij liet in de Herstel Hervormde Brugkerk aan de Kerkewijk een heel ander orgel horen dan het instrument in de Oude kerk. Misschien is dit wel het mooiste orgel van Veenendaal, vond Bert Wisgerhof. Hij organiseerde de 2e Veense orgeldag samen met Ad Verhage. Maar daar is er wel een grondige historiserende restauratie nodig.

Het programma van Anton Lagerweij gaf veel mogelijkheden dit instrument goed aan de toehoorders te laten horen. De werken van Zwart, Stanley, Rinck en Schumann zijn heel goed uit te voeren op dit orgel waarvan de basis uit het revolutiejaar 1848 stamt. Alleen liet Anton Lagerweij het een beetje afweten in zijn registratiekeuze en zorgvuldigheid van de uitvoering. Het orgel van de Brugkerk is heel mooi, maar niet eenvoudig te ontginnen.

Veel registers uittrekken
Ook had Anton Lagerweij de neiging veel registers uit te trekken, waardoor veel nuance en fijnzinnigheid verloren ging. Een werk als de Fuge über den Namen B-A-C-H van Robert Schumann kan eenvoudig met alleen een prestant of fluit gespeeld worden. Eventueel gecombineerd met een strijker. Anton Lagerweij combineerde hier teveel registers waardoor de klank een samensmelting werd.

Het Lindsen-orgel uit 1848 in de Brugkerk van Veenendaal

Het Lindsen-orgel uit 1848 in de Brugkerk van Veenendaal

Dat was jammer. Voor een mooie demonstratie is niet altijd een moeilijk werk nodig. De eenvoudige variatiereeks van Rinck bood hier mogelijkheden toe. Op het gebied van registeren geldt ook de eenvoud. Less is more, zeggen de Engelsen. In de beperking toont zich de meester, zei Goethe. Zekere een orgel als dat van de Brugkerk vraagt om een dergelijke benadering.

Goed geconserveerd
Het orgel is bij de laatste restauratie van 2007 door de firma Nijsse uit Oud-Sabbinge goed geconserveerd. Het instrument kreeg een nieuw front voor het eigentijdse front dat orgelmaker De Koff uit 1970 had gebouwd. Ook verplaatste Nijsse het orgel naar de andere kant van de kerk. Het kreeg zo weer zijn oorspronkelijke plek boven de kansel.

De dulciaan van het bovenwerk viel bij het concert wel een beetje uit de toon. Het orgel in gaf zich niet makkelijk prijs. Het bezit een eigen karakter. Dat vraagt om een zorgvuldige registratie en benadering.

Historisch pijpwerk
Het orgel bestaat dan wel voor ruim 80 procent uit historisch pijpwerk, het instrument kreeg flink wat aanpassingen te verduren. Ondermeer de wijzigingen van Van Leeuwen pasten ook het karakter van het orgel. Dat maakt dit instrument tot een uitdaging voor organisten. Ik denk dat heel veel winst te behalen valt door registers veel afzonderlijk te laten horen en combinaties uitvoerig vooraf door te nemen.

Het orgel geeft zich niet snel prijs. Dat ontdekte ik bij het concert van Anton Lagerweij. Zijn eerste orgelconcert, zo vernam ik gisteren, was niet op het makkelijkste orgel van Veenendaal. Dan mag het wel het mooiste van Veenendaal zijn, het is ook het minst toegankelijke.

Dispositie orgel Brugkerk

HoofdwerkBovenwerkPedaal
Prestant 8′
Holpijp 8′
Octaaf 4′
Spitsfluit 4′ (1943)
Quint 3′
Octaaf 2′
Mixtuur IV-V B/D
Trompet 8′ B/D
Holpijp 8′
Gamba 8′ (1901)
Prestant 4′
Roerfluit 4′
Nasard 3′
Woudfluit 2′
Terts 1 3/5′ (1943)
Dulciaan 8′ (1950)
Tremulant
Subbas 16′
Gedekt 8′ (1970)
Bazuin 16′ (2007)
Koppelingen
Hoofdwerk – Bovenwerk
Bovenwerk – Hoofdwerk
Pedaal – Hoofdwerk
Pedaal – Bovenwerk

Lees ook de andere verslagen:

  • 2e Veense Orgeldag: 5 orgels in 7 uur
    Algemeen verslag van de orgeltocht door de plaats van mijn jeugd. Vergelijk hem met de 1e orgeldag in 2009.
  • Kil en toch warm in Oude kerk
    Erik van der Heijden op het Vierdag-orgel (1974) van de Oude kerk
  • Historisch orgel Burgkerk moeilijk te ontginnen
    Anton Lagerweij op het Lindsen-orgel (1848) van de Brugkerk te Veenendaal
  • Franse mystiek in Sionskerk Veenendaal (donderdag)
    Adriaan van der Poel op het Verschueren-orgel (1976) van de Sionskerk te Veenendaal
  • De Grote orgelmis op een Skrabl (vrijdag)
    Ad Verhage speelt op het Skrabl-orgel (2009) van de Westerkerk de Grote orgelmis van Johann Sebastian Bach en krijgt hulp van zijn zoon Wouter.

2 pingbacks/trackbacks on “Historisch orgel Brugkerk moeilijk te ontginnen

8 comments on “Historisch orgel Brugkerk moeilijk te ontginnen

  1. Bert Wisgerhof

    Wat Anton Lagerwey’s uitvoering van de Schumann-fuga betreft: de componist schrijft in dit stuk nu eenmaal een groot crescendo (en accellerando) voor, tot en met het fortissimo. Dat doe je geen recht door die hele fuga op een enkele prestant of fluit te spelen. Zelf heb ik deze fuga eens op het Walcker-orgel van St. Marien in Schramberg gespeeld (met o.a. Ewald Kooiman als luisteraar), waar je een hele kleurdoos aan 8′ en 4′-registers tot je beschikking hebt, plus een rijke akoestiek. Dat maakt het allemaal wat makkelijker. Meer moeite had ik met de registratie in de Brugkerk van de voluntary van Stanley, waarin de componist een solo voor de Cornet (8′, 4′, 2 2/3′, 2′, 1 3/5′) voorschrijft. Dat voorschrift kun je op het orgel van de Brugkerk compromisloos realiseren, maar Lagerwey verkoos een uiterst mager klinkende solostem, met – als ik het goed gehoord heb, alleen de Holpijp 8′ en de Terts 1 3/5′. De andere aspecten van de uitvoering laat ik maar even onbesproken.

    • Erik

      De registraties hadden alles te maken met de staat waarin het orgel verkeert; het was net uitgepakt na nogal stofrijke werkzaamheden in de kerk (en ja, het was niet goed ingepakt). Mede daardoor waren de fluiten van het bovenwerk niet tegelijk te gebruiken en vandaar de curieuze registratie bij Stanley. De opmerking over Nijsse klopt niet; hij heeft het orgel alleen maar overgeplaatst en de hoogst noodzakelijke technische werkzaamheden verricht.
      In potentie is het orgel van de Brugkerk een zeer fraai instrument, maar zoals het er nu bijstaat is het allerminst een representant van de ‘Utrechtse school’ waar we Lindsen onder kunnen scharen.

  2. André

    Ik ben niet op de orgeldag geweest, maar als gemeentelid toch wat opmerkingen.
    Opmerking van Erik klopt. Fa Nijsse heeft alleen “conserverende” werkzaamheden verricht. Problemen die 20 jaar geleden al bij het orgel speelden zijn niet eens verholpen. Misschien een wrang detail. Er zijn twee gemeenteleden met ervaring in de orgelbouw die dezelfde werkzaamheden wilden doen. De een tegen zeer lage prijs en een tegen materiaalkosten. Over geld weggooien gesproken.
    Heb zelf enige jaren dit orgel bespeeld als organist in de jaren 1989-1993 en ben er mee eens dat dit een van de mooiste orgels (qua innerlijk)van Veenendaal. Het orgel is dringend aan een restauratie toe, maar zou na een grondige en vakkundige restauratie stukken beter klinken. Bij de verbouwing van 2007 zijn er zeer stomme stappen genomen.
    Als eerste is er een buitengewoon smakeloos en stijlloos front geplaatst. Dit lijkt noch op het Lindsen front uit 1848 noch op het front uit +/-1900. Terwijl beide orgel fronten eenvoudig te reconstrueren zijn aan de hand van het beschikbare materiaal.
    Maar ook zal zou je een ander front willen als het Koff front is dit een totale mislukking. Er zit totaal geen lijn in, is een ratjetoe aan stijlen en totaal foute verhoudingen in houtwerk en pijpverdeling. En als klap op de vuurpijl is er waaibomenhout en underlayment als plaatmateriaal gebruikt. Als je achter de frontpijpen van de middentoren kijkt zie je nog twee frontpijpen staan. Echt nagedacht voordat ze aan het werk gingen.
    Ook past het front niet voor het orgel, daarom zijn er boven het front planken aangebracht. (Als je een beetje hersens heb meet je eerst een orgel op en dan ontwerp je een front). Deze oplossing ziet er niet uit en geeft een zeer negatieve uitwerking op de klank vorming van het orgel vooral het boven klavier komt niet uit de verf. Om enige compensatie voor het geluid te geven is de bovenkant van de kast opengemaakt, met als gevolg dat er veel stof en rommel in het orgel valt.

    Ik kan zo nog wel even doorgaan, maar het is te hopen dat in 2007 de laatste verkrachting van het orgel is geweest en dat er nu eens wat geld beschikbaar komt om fouten uit het verleden te corrigeren.

    Verder wil ik opmerken dat de Trompet 8′ geen Lindsen pijpwerk kan zijn. Deze zijn duidelijk gezien de zinken bekers van latere datum. De Dulciaan heeft zover ik mij herinner wel orgelmetalen bekers en lijkt mij ouder dan 1950.

    • Erik

      Het bericht van André behoeft enige nuancering t.a.v. de werkzaamheden van Nijsse. Deze heeft voor een zeer schappelijk bedrag op vakkundige wijze gedaan wat hem is opgedragen. De twee genoemde gemeenteleden hebben in mijn bijzijn het orgel bekeken toen het nog boven de hoofdingang stond. Hun (gebrek aan) visie en onduidelijke ideeën over de aanpak gaven geen vertrouwen in een goede afloop.
      De Trompet dateert van 1928. Het is een Duits fabrieksexemplaar dat door De Koff is geplaatst.
      Ten slotte: op verzoek van de kerkvoogdij van de HHK Veenendaal heb ik in 2006 uitgebreid onderzoek gedaan naar de historie van het Lindsenorgel en een restauratieplan opgesteld. In het plan wordt o.m. voorgesteld om een kas te maken ‘in de stijl van Lindsen’. Van de oorspronkelijke kas (in Leiden) is geen afbeelding bewaard, wel van het neogotische front uit 1901. Aan de hond van de bewaarde frontpijpen is het wel mogelijk een idee te vormen van de indeling van de kas. Helaas kon door geldgebrek geen vervolg worden gegeven en is men in eigen beheer aan de slag gegaan met de huidige kas.

      Groeten,
      Erik

      • André

        Ik heb een reactie geplaatst maar denk niet op de goede wijze

  3. André

    Misschien ten overvloede,
    toen ik in de jaren 90 organist was voor st Saambinding op dit orgel klonk het bovenwerk wel in harmonie met het hoofdwerk, door de mislukte renovatie klinkt het bovenwerk veel te zacht tov van hoofdwerk.

  4. André

    Ik wil even reageren op Erik,
    Een gemeentelid die ik bedoel heeft zijn werkzaamheden aangeboden, maar is op geen enkele manier verder benaderd, nee gewoon genegeerd, terwijl er mensen waren die zich met het orgel bemoeiden goed wist dat die persoon verstand van orgels heeft. Dat gemeentelid heeft zeer goede visie hoe de restauratie van het orgel eruit moet zien en welke weg gevolgd zou moeten worden. Je hebt hem ook niet ontmoet.
    Er zijn tekeningen (heb ik zelf gezien) van het orgel in de Dominicus kerk te leiden bewaard gebleven waar het orgel vandaan zou komen, wat ik overigens betwijfel. Ook zijn er foto’s in de Dominicuskerk gemaakt in de periode 1860 – 1890. Waarschijnlijk bestaan deze nog. Het archief wordt momenteel gedigitaliseerd.
    Fa Nijsse zal het best voor een schappelijk bedrag uitgevoerd hebben, maar een beetje orgelbouwer had nodige kritiek op die pruts kast gehad die er nu geplaatst is. Je timmert een bovenwerk toch niet van voren dicht, elke orgelbouwer weet dat dit negatief effect op de geluids vorming heeft en een orgel met orgelmetalen pijpwerk laat je niet van boven open , met het oog op de geluids ontwikkeling niet maar zeker niet met het invallende stof en vuil.
    Het meest gelijkende voorbeeld van de originele kast staat waarschijnlijk in Haarlem met een ander binnenwerk erin.
    Voor het geld wat nu aan de kast besteed is had een goede kopie gemaakt kunnen worden als de juiste personen ingeschakeld waren. Er zijn een aantal mensen met de juiste kunde in de gemeente die tijdens de renovatie aan de kant geschoven zijn, die op vrijwillige basis dit hadden kunnen en willen realiseren, (maar die heb je niet ontmoet blijkbaar). Ook kon ik een deel van een eiken kerkinterieur kopen voor 1500 euro, waarin een fatsoenlijke antieke preekstoel, doopvont enz. inzat en een een partij oud eiken van aftimmering ed waar wel 3 orgelkasten uit konden gemaakt worden.
    Hier was geen belangstelling voor.
    Wel ben ik benieuwd naar je bevindingen van je onderzoek en restauratieplan, mocht de hoogmoed van bepaalde personen nog een keer gebroken worden, kan dit ws uitgewerkt worden.

  5. Erik

    Beste André,

    Dit lijkt me niet de plaats om dit onderwerp verder uit te diepen.
    Mijn rapport kun je opvragen bij de kerkvoogdij.
    De Dominicuskerk, waar het Lindsenorgel oorspronkelijk stond, is in 1857 buiten gebruik gesteld en verbouwd tot armenschool. Het orgel is toen verdwenen, om in 1901 weer op te duiken in Veenendaal.

    Groeten,
    Erik
    (erikvanderh[ad]gmail.com)

Geef een reactie